''سکینہ'' فوزیہ رفیق دی لکھت ہے۔ عورت دے مسئلیاں بارے ایہہ اک بھرواں ناول ہے۔ کیوں جے ایہدا ناں ای عورت دے ناں تے وے۔ جیہدے توں نتر ہوندا ہے کہ ایہہ اک زنانی دی حیاتی وچ آون والی خوشی، غمی اوکڑاں تے سُکھالے دا اکٹھ نیں۔ اوہناں دا چنگا بیان ہے۔ ایس ناول نوں مرحلہ وار اُلیکیا گیا ہے۔ پہلاں بالپن، فیر جوبن تے ادھکھڑ عُمر۔ حیاتی دے ایہناں پکھاں نوں بالکل انج ای بیانیا گیا ہے، جیویں حقیقت وچ اوہ گزردے نیں۔ ناول وچ مشرقی عورت دے نال نال مغربی عورت دے مسئلیاں نوں وی چنگے انداز نال بیانیا گیا ہے۔
ایس ناول دا مرکزی پاتر سکینہ ہے، جیہدی حیاتی وکھو وکھ گنجھلاں نال بھری ہوئی ہے۔ سکینہ مُڈھ توں ای کجھ سوالاں دے جواب چاہندی ہے تے ایہہ سوال اوہنوں اخیر توڑی تنگ کردے رہندے نیں۔ 'سکینہ' راہیں دسیا گیا ہے کہ کیویں اک عورت نوں ماپے گھر تے سوہرے گھر ایویں بے تھہویاں پابندیاںجرنیاں پیندیاں نیں۔ ایہہ اوکڑاں تے سختیاں صرف ایس پاروں ہوندیاں نیں کہ اوہ 'اک عورت' ہے۔ ماپیاں گھر 'دھی' ہون پاروں اوہدے تے فرض ہے کہ اوہ ہر اوس گل نوں جیہڑی اوہدے گھر والے چاہون، منے، بھاویں اوہ جائز ہوون تے بھاویں ناجائز۔ اوہنوں ہر موڑ تے ٹوکیا تے سمجھایا جاندا ہے کہ توں خاندان دی عزت ہیں کہ جے توں کسے وی گل نوں منن توں نہ کیتی تے خاندان دی عزت تے حرف آئے گا۔ ایس لئی توں کسے وی گل توں 'نہ' نہیں کرنی توں صرف جی حضوری لئی پیدا کیتی گئی ایں تے تیرا کم سبھ دا ہر حال وچ خیال رکھنا ایں۔ بھاویں توں آپ اینی ہمت رکھیں یا نہ رکھیں تے جے اوہ مسئلے نوں نہ چاہندیاں ہویاں وی جان جائے تے اوہدے تے اختلاف کرے تاں اوہنوں آکھیا جاندا ہے۔ ''فیر، فیر توں اُچی بولنی پئی ایں؟ سکینہ میں تینوں کنی واری آکھیا اے کہ کنسویاں لینا شیطان دی خصلت اے جا کسے نوں چاء دا کہہ دے تے ہُن مینوں اسپرو دی لوڑ وی پے گئی اے۔'' (1)
دھی جے کسے مسئلے وچ اپنی سمجھ پاروں اختلاف کرن لگے تاں ماں پیو اوہنوں جھڑک کے چپ کرا دیندے نیں۔ کیوں جے اوہناں نوں پتا ہے کہ جے اسیں ایہنوں ہُن نہ روکیا تے ایہہ ہر گل وچ بولے گی تے ایہنوں اپنی ہوند دا احساس وی ہو جاوے گا تے کل نوں ایہہ اپنا حق منگن لئی وی بولے گی۔ ساڈی کسے وی مرضی موجب اپنی حیاتی گزارن توں نہ کر دیوے گی تے انج اوہناں دی عزت تے اُچے مقام دا شملہ رُل جاوے گا۔ دھی نوں پہلے دن توں ای جی حضوری ول پریر کے اوہدی ہوند نوں انہوند بنا دتا جاندا ہے۔ سوہرے گھر ٹورن لگیاں اوہنوں اکو مت دتی جاندی ہے۔ ''ہُن ایس گھروں تیرا جنازہ ای نکلنا چاہیدا ہے۔'' تے اوہ ماپیاں دی لاج رکھن لئی ساری عمر سوہریاں دے تے اپنے گھر والے دے بے انت ظلم سہندی رہندی ہے۔ سوہرے گھر ہمیش اوہنوں اک مفت دی نوکرانی توں ودھ کوئی مقام نہیں دتا جاندا تے ویاہ کروا کے آدمی تے ہمیش ایہہ سمجھدا ہے کہ ہُن اوہدی اپنے ماں پیو ولوں ذمہ داری مُک گئی۔ ایہہ اوہدی بیوی دی ذمہ داری ہے کہ اوہدے گھر والیاں دی ہر جائز تے ناجائز خواہش پوری کرے تے جے اوہ کسے وجہ توں پوری نہ کر سکے تے پھیر اوہدے تے بے انت تشدد کیتا جاندا ہے۔ سکینہ دی ماں مر جاندی اے تے اوہنوں فون تے اطلاع دتی جاندی ہے۔ فون سنن توں مگروں اوہ اک فطری دُکھ تے کرب دا شکار ہو کے اپنے آلے دوالے دے ماحول وچوں پاسے ہو کے ڈگدے ہی بے سرت ہو جاندی ہے۔پر سس نوں روٹی پکا کے نہ دین پاروں اوہدا شوہر اوہدے تے جنا تشدد کردا ہے۔ اوہدے توں سوہریاں تے گھر والے دے ظلم تے بے حسی دا چنگی طرح احساس ہوندا ہے۔
''گیٹ اپ سکٹ، اُٹھ کنجری'' کھلوندیاں ڈِھڈوچ پیڑ دا گُھسن وجدا اے، آندراں پنجر نوں وجدیاں نیں۔ میں کہی ہو جانی آں۔ کوئی وال دھرو کے مینوں سدھا کردا اے، متھا کسے موڈھے دے ہڈ وچ وجدا اے۔ گُمڑ دیاں مسمدیاں چننگاں مچ پیندیاں نیں۔۔۔۔۔۔ ''وہاٹ دی فک اِز دِس؟ اوہ میرا سر مائیکرو ویو وچ تن دیندا ہے ۔۔۔۔۔۔ دیگڑی دا ڈھکن چاء دھون تے ہتھ رکھ، میرا مونہہ وچ واڑ دیندا ہے۔ گچی پیڑ دا شکنجہ، سر کھوٹی دا ڈول، دماغ وچ سڑے لہو دی بو۔ تیری ایہہ جرأت توں میری ماں نوں بھکیاں ماریں گی۔'' (2)
اپنی ماں دی بے انت فکر پر اوس دھی دی کوئی فکر نہیںجیہدی ماں مر گئی۔ اوہدی کسے نوں کوئی چت تے سار نہیں۔ بس ایہہ پتا ہے کہ ایہنوں سارا دن ڈھگیاں وانگوں جُوڑیں رکھنا ایں تے اوہدی روح تے جسم دا تعلق قائم رکھن لئی تھوڑا بہتا روٹی ٹک دینا ہے۔ ایہو نہیں سگوں اوہدی مجازی لوڑ نوں وی اودوں پورا کیتا جاندا ہے۔ جدوں اپنے اندر ہوس دا ہڑھ مچ رہیا ہووے۔ ایہہ اُکّا نہیں سوچیا جاندا کہ اوہ کیہ چاہندی ہے تے کیہ نہیں۔ تے جے اوہ بے اولاد ہووے تے ایہدا کارن کوئی وی ہووے اوہنوں اپنے حق وچ رکھ کے اک وڈا احسان سمجھیا جاندا ہے تے اپنی حیاتی ہمیش اپنیاں سدھراں موجب گزاری جاندی ہے جیویں:۔
''احتشام نوں آودی حیاتی لنگھان لئی کِنیاں زنانیاں چاہیدیاں سن؟ ہُن جو سوچاں تے سُرت آوندی اے پئی اکانوے توڑی احتشام اوہیوں کردا پیا سی جیہڑا اسلام وچ جائز اے۔ اک ویلے وچ چار زنانیاں پہلی میں، دوجی کراچی آلی جیہدا ناں میں ہُن وی نہیں جاندی۔ سیکرٹری ایلائز جیہندے نال ول اوہنے ویاہ کیتا تے خالہ افتی دی دھی شمیم جیہندے نال کھیڈدا اوہ وڈا ہویا سی۔'' (3)
احتشام اوہناں مرداں وچوں سی جیہڑے بیوی نوں ڈھگا تے لوڑ دی ورتوں دی شے توں ودھ کجھ وی نہیں سجھدے۔ ایہہ سکینہ دا خوند ہے۔ ایہدا کردار ناول وچ اوس روایتی مرد دی نمائندگی کردا ہے جیہڑا اعلیٰ تعلیم حاصل کر کے وی کدی دلوں عورت دی عزت نہیں کر سکیا تے اوہنوں ایہہ پتا نہیں کہ اک بیوی کس عزت پیار تے توجہ دے لائق ہے۔ نالے اوہدے راہیں ایہہ واضح کیتا گیا ہے کہ مترئے رشتے ہمیش مترئے ای رہندے ہن بھاویں اوہ کنے وی پڑھ لکھ جاون یاں کنے وی روشن خیال تے مغربیت پسند ہو جاون۔
سکینہ تے احتشام توں وکھ ایس ناول وچ ہور وی ودھیرے ذیلی کردار نیں جیہڑے بہت اہم نیں، جیویں گامو، سکینہ دی ماں، اوہدا بھرا، اماں جیواں، جینو، اماں زینب، ایو، خورشیدی، مولوی جی، بوا مجیدن، نرملا، ماسی، عمراں۔ عمراں تے نورو ایہہ سبھ کردار ساڈے پنجاب دے وسیب دی نمائندگی کردے نیں۔ ایس ناول راہیں پنجابیاں دے اوس تعلق نوں جیہڑا پنجاب پاروں اجنبی ملک وچ اوہناں دا آپوں وچ اک دوجے نال جُڑدا ہے اوہنوں وی چنگے انداز نال بیانیا گیا ہے۔ انڈیا دے پنجاب دے لوک تے پاکستانی پنجاب دے لوک کیویں باہر جا کے اک مُٹھ ہو کے رہندے نیں۔ ایہناں دی نمائندگی لئی منجیت کور تے بلوندر کور وغیرہ نیں۔
سکینہ ناول مشرقی تے مغربی وسیب وچ عورت دے نال ہون والے سلوک نوں ظاہر کردا ہے۔ ایہدے وچ مغربی وسیب دے وی کجھ کردار نیں۔ جیہڑے آپو اپنی تھائیں بہت اہم نیں۔ جیویں، برینڈا، جینی، میگی وغیرہ۔
جدوں کہ احتشام اوہدا بھرا اسحاق تے اوہدی ماں کینیڈا گئے اوہناں پاکستانیاں دی نمائندگی کردے نیں جیہناں دی حیاتی اک مہذب مسلمان ورگی تے وکھالی دیندی ہے پر لُک چھپ کے اوہناں دے کم ایہو جیہے نیں کہ اوہ غیر مسلم جیہناں نوں اوہ جنگلی تے وحشی آکھدے نیں۔ اوہناں توں وی ودھ جنگلی، وحشی تے درندے لگدے نیں۔ دوجے لفظاں وچ ایہناں بارے ایہہ محاورہ آکھیا جا سکدا ہے۔ ''دوجیاں دا مونہہ لال ویکھ کے اپنا چپیڑاں مار مار کے لال کر لینا''
احتشام دا ویاہ سکینہ نال ہوندا ہے اوہدے نال نکاح دے مضبوط بندھن وچ بجھن دے باوجود اوہ اوہدے نال جانوراں توں وی بدتر سلوک کردا ہے تے اخیر ایس شادی دا انجام طلاق تے ای ہوندا ہے۔ انجے ای اسحاق وی برینڈا نال ویاہ کر لیندا اے۔ برینڈا اک انگریز کرسچن کڑی ہے پر اوہ اسلام قبول کر کے اسحاق نال ویاہ کر لیندی ہے پر فیر وی تہذیباں تے معاشریاں دی وجہ توں جیہڑے فرق انسانی رویے وچ ہوندے نیں اوہناں دا فرق مٹان وچ اوہ کامیاب نہیں ہوندی تے اخیر اوہ وی اسحاق کولوں علیحدگی لے لیندی ہے۔ ایس طرح انسانی (مرداں دی) خصلت بارے دسیا گیا ہے کہ اوہناں لئی اک مغربی میم تے اک مشرقی کُڑی ویاہ توں مگروں دوویں برابر نیں۔ اسحاق تے احتشام دی ماں اک بیوہ خاتون اے، جیہڑی محنت مشقت نال اپنے اولاد پالن مگروں نوہاں تے ظلم کرنا اپنا فرض سمجھدی ہے سگوں ایہہ آکھنا کہ اپنیاں نوہاں دے گھر برباد کرن وچ اوہدا وڈا حصہ ہے غلط نہ ہووے گا۔
ناول وچ اک وڈا اہم کردار (نیم مُلاں) مولوی دا ہے۔ جیہڑا تعصب تے شدت پسندی دا رویہ رکھدا ہے۔ ناول وچ چنگے انداز نال ایہہ بیانیا گیا ہے کہ کس طرح مولوی ہر جگہ تے مذہبی حوالے دے کے اک انسان نوں دوجے انسان توں برتر ثابت کردے نیں تے اوہنوں دوجے توں متنفر کردے نیں۔ بنیادی طور تے ناول ضیاء الحق دے مارشل لاء دے دور وچ ہون والیاں مذہبی تے سیاسی تبدیلیاں دا بیان ہے تے مولوی اوس مذہبی گروہ دی نمائندگی کردا ہے جیس نے حالات توں فائدہ چُک کے اپنے ولوں پورا ٹِل لایا کہ عورت نوں قید کر دیو۔ اوہدے لئی تعلیم بند کردیو۔ اوہنوں شعور نہ دیو کیوں جے ایہہ تعلیم حاصل کرکے اپنے مرداں توں اپنا حق منگے گی۔ مولوی ہمیشہ کسے وی آیت نوں پڑھ کے اوہدے زمانہ نزول دا خیال کیتے بناں اپنی مرضی دی شرح کر دیندا ہے جیویں سورت نساء دی آیت دا ترجمہ:۔ ''مرد عورتاں تے حاوی نیں ایس لئی کہ اوہ عورتاںتوں افضل نیں تے اپنا مال خرچدے نیں۔'' (4)
مولوی ہمیش ایس آیت دی تشریح اپنی سوچ تے سمجھ دے مطابق کردا ہے۔ اوہدی تشریح وچ عورت دی اہمیت ورتوں دی شے توں ودھ نہیں۔ عورت دا مقصد صرف مرد دی جی حضوری تے اوہدا دل پرچاونا ہے۔ اوہدے گھر نوں سنبھالنا تے بچے پیدا کرنا تے اوہناں نوں پالنا ہے۔ حضور ؐ نے فرمایا ہے کہ ''علم حاصل کرنا ہر مسلمان مرد تے عورت اُتے فرض ہے۔'' پر مولوی نیم مُلّاں عورتاں نوں تعلیم دلوان دے خلاف ہے۔ اوہ ترقی پسندی نوں بے حیائی تے خدا دی نافرمانی قرار دیندا ہے۔ حالانکہ اسلام آپوں عورت تے مرد نوں برابری دے حقوق دیندا ہے۔ ہاں مرد تے ایہہ فرض ہے کہ بیوی دا نان و نفقہ پورا کرے تے عورت تے فرض ہے کہ اپنے شوہر دی امانت وچ خیانت نہ کرے۔ پر مولویاں دے واعظاں توں صرف ایہہ معلوم ہوندا ہے کہ ساریاں ذمہ داریاں عورتاں دیاں ہن تے مرداں نوں ہمیش ایہناں نوں کھچ کے رکھنا چاہیدا ہے تاں جے ایہہ اپنے راہ توں بھٹک نہ جان۔ جے کوئی عورت کسے کم پاروں کسے جاتک نال وی بول لیندی ہے تاں اوہدے تے حدود دا کیس لا دتا جاندا ہے۔ جیویں جینو نوں دائی دے دس سال دے منڈے نال تے 80 سال دی دائی نوں اک 11 سال دے جاتک نال زنا دے کیس وچ پھسوا دینا۔ تے مرد بھاویں جو وی کرے اوہدی اوہنوں اجازت ہے۔ مختصر ایہہ کہ (نیم مُلاں) مولویاں نے اپنی غلط تشریح تے سمجھ نال اسلام نوں دنیا وچ جس طرح بیان کیتا ہے۔ فوزیہ رفیق نے اوہنوں اپنے ناول وچ چنگے انداز نال بیانیا ہے۔
ناول وچ فوزیہ رفیق نے اک عالمگیر انسانی قدر انسانیت نوں چنگے انداز نال اُلیکیا ہے۔ اوہنے دسیا ہے کہ جدوں کوئی وی انسان اوکھ وچ ہووے تے جیہڑا اوہدے کم آوے اوہ عظیم مذہب دا پیروکار تے عظیم انسان ہے۔سکینہ دے دکھ وچ جوئنی، میگی تے برینڈا اوہدا بہت ساتھ دیندیاں ہن۔
ناول وچ واقعات دے تسلسل نوں اک انوکھے انداز نال بیانیا گیا ہے جیویں سکینہ دی سہیلی نورو نوں اوہدے سسرال والے چند پیسیاں دی خاطر اینا ماردے نیں کہ اوہ قبرے جا پیندی ہے۔ انج ای اوہدی ماں دے مرن تے احتشام اوہنوں اینا ماردا ہے کہ اوہ اپنا سوہرا گھر چھڈ دیندی ہے اوس ویلے اوہ اپنے تے نورو دا ولوں ویکھدی ہے کہ عورت بھاویں اُچے میل دی ہووے بھاویں تھلے میل دی مرد ولوں اوہدی تقدیر اکو جیہی ہوندی ہے جیویں اوہ سوچدی ہے:
''نورو دی موت تے میری حیاتی وچ پھٹاں دا نہیں، پیسے دا فرق سی۔ میرے ٹبر کول ہیگا اے، اوہدے کول کو نی سی، دُکھ دل مِدھ کے سِر تے ڈھیندا اے میں تربک کے نگاہ باہر لیانی آں۔'' (5)
ناول وچ کم عمری دے ویاہ تے کم عمری وچ مجرمانہ عمل نوں وی بیان کیتا گیا ہے۔ جیویں گامو کم عمری دے ویاہ پاروں اپنی بیوی نوں ماردا کُٹدا ہے تے جدوں سکینہ دے بھرا ولوں اوہنوں سزا دتی جاندی ہے تے جینو دے بھلیکھے اَیّوؔ نوں مار دیندا ہے تے فیر پاکستان توں انڈیا تے انڈیا توں کینیڈا چلا جاندا ہے۔
سکینہ کالج دور وچ اک سیاسی تنظیم دیاں سرگرمیاں وچ حصہ لیندیاں ہویاں پھڑی جاندی ہے تے ورلڈ ٹریڈ سنٹر تے حملے ویلے اوہو تصویر اوہدے لئی اک مجرم ہون دا ثبوت بن جاندی ہے تے جدوں کوئی وی راہ نہیںبچ دی تاں اخیر اوہ خود کشی کر لیندی ہے۔ ایس طرح ایہدا اخیر اک المیے تے ہوندا ہے۔ ایہو جیہے اخیر بارے ڈی ایچ لارنس نے آکھیا سی:
''عشق سے مراد ایک مرد کا ایک عورت سے یا ایک عورت کا مرد سے عشق ہے۔ مرد یا عورت کے لئے وجود میں آنے کا ذریعہ عشق اور فقط عشق ہی ہو سکتا ہے۔ عشق کی تحصیل اور تکمیل پا لینے کے بعد مرد ایک نا معلوم دنیا میں ظاہر ہو جاتا ہے۔ وہ اپنا آپ بن چکا ہے اس کی کہانی کہی جا چکی ہے۔ جو چیز بھی مکمل ہو چکی ہو کہنے کو کوئی کہانی نہیں رکھتی۔ کہانی مکمل بننے کے بارے میں ہوتی ہے یا مکمل بننے میں ناکامی کے بارے میں۔'' (6)
ناول وچ عورت نال مرد دے وکھو وکھ رشتیاں تے اوس رشتے دے ورتارے نوں وکھایا گیا ہے۔ بھرا دا رویہ شفقت بھریا تے حاکمانہ ہوندا ہے۔ شوہر دا رویہ بس حاکمانہ ای ہے جدوں کہ (نیم مُلاں) مولوی دا رویہ وی اک تھانیدار نالوںگھٹ نہیں۔ بس اک محبوب دا رویہ ہر قسم دی پابندی توں عاری ہوندا ہے۔ ایس تعلق وچ دوواں پاسے مذہبی تے سماجی حداں دا لحاظ نہیں رکھیا جاندا تے دو بندیاں دے آپسی مراسم تے بہت چنگے قائم ہو جاندے نیں پر دوجیاں ولوں سماج وچ اوہنوں کس قسم دی نگاہ نال ویکھیا جاندا ہے۔ فوزیہ رفیق نے ایہنوں چنگے انداز نال بیانیا ہے۔ جیویں تسنیم آکھدی ہے:۔
''ایک غیر مسلم کے ساتھ ادھر عیش کرتی تھیں، کیا خبر باہر کہیں کس کے ساتھ مونہہ کالا کرتی ہو۔ تمہیں کبھی سجدہ کرتے دیکھا نہیں توبہ کا حرف مونہہ سے نکلتے نہیں سنا۔ گنہگار نہیں تو اور کیا کہیں؟ اوہ آہندی اے تے کچن دے فرش تے سُکی کُوڑی تھک سُٹدی اے۔'' (7) تے اوہناں دا سماج وچ ایہہ مقام بنن وچ مذہب دی کوئی قید نہیں دوجیاں مذہبی معاشریاں وچ وی اوہناں بارے ایہو جیہے وچار ای ہوندے ہن۔ جیوں ماسی منگل آکھدی ہے:۔
''ایہہ مُسلیاں دی دھی آ کہ کنجراں دی؟ جوان نال سوندی آ، ویاہ نہیں کردی، گنہگار، کنجری۔'' (8) چنگیائی یا بُرائی دا معیار ہر مذہب وچ اک ای ہے۔ ہر مذہب بُرے کم دی نندیا کردا ہے تے چنگے کم ول انسان نوں پریردا ہے۔ اجیہی عورت یا مرد جیہڑا دوجے مرد یا عورت نال بغیر کسے رشتے توں تعلقات رکھے اوہنوں ہر مذہب تے سماج وچ بری نظر نال ویکھیا جاندا ہے۔
نال وچ منظر نگاری بہت کمال دی ہے تے ناول وچ بچپن توں بالپن دی عمر وچ جیہڑیاں تبدیلیاں بچہ محسوس کردا ہے۔ اوہناں دا بیانن ڈھنگ بڑے کھلے ڈھنگ دا ہے۔ جیویں:۔
''ادھا چن اسمان تے لِشکدا پیا اے، چاننی پتراں وچوں سوی نکلی آوندی اے، ٹھنڈی سیت واء میرے ڈھڈ تے لتاں نوں لگدی اے، میں فراک چا کے مونہہ لکو لینی آں۔ ڈِھڈ تے ہتھ پھیرنی آں۔ میرا پنڈا ہتھاں توں نگھا اے۔ اُنگل نال آودی دُھنی ٹوہنی آں۔ مُڑ گچی چا کے ویہنی آں۔ املتاس دیاں لگراں میرے ڈھڈ تے نچدیاں پئیاں نیں۔ میں اوہناں نال کھیڈدی کھیڈ دی چڈی وچ ہتھ پانی آں، میری چم دے رُوںرُوں وچ سن سن ہون لگ پیندی اے۔''(9)
فوزیہ رفیق نے بہت تھاواں تے واقعیاں وچ تسلسل تے مغربی تے مشرقی ماحول نوں وکھو وکھ رسماں تے رویاں نال میلان دی کوشش کیتی ہے اتے دتے گئے حوالے مطابق سکینہ اپنی حیاتی وچ پہلی جذباتی پر جدوں محسوس کردی ہے اودوں گامو اوہدے کول ہوندا اے جدوں کہ جوانی وچ شوہر توں علیحدگی توں مگروں وی اوہ گامو عرف اقبال نال بناں تعلق دے عمر بتاوندی اے۔ ایتھے اوہدے رویے دا تضاد نظر آوندا ہے۔ احتشام دے عورتاں نال تعلقات تے ویاہ دے مسئلے تے اوہ آکھدی ہے کہ:۔
''احتشام نوں آودی حیاتی لنگھان لئی کِنیاں زنانیاں چاہیدیاں سن؟ ہُن جو سوچاں تے سُرت آوندی اے پئی اکانوے توڑی احتشام اوہیوں کردا پیا سی جیہڑا اسلام وچ جائز اے۔ اک ویلے وچ چار زنانیاں پہلی میں، دوجی کراچی آلی جیہدا ناں میں ہُن وی نہیں جاندی۔ سیکرٹری ایلائز جیہندے نال ول اوہنے ویاہ کیتا تے خالہ افتی دی دھی شمیم جیہندے نال کھیڈدا اوہ وڈا ہویا سی۔'' (10)
اساڈی جاچے احتشام دے ہر بُرے عمل نوں اسلام دے حوالے نال جائز قرار دینا غلط ہے تے فوزیہ رفیق دا ایہہ عمل اک عام بندے دی سمجھ وچ نہیں آندا کہ اوہناں نے مسلمان مرد تے عورت دے ہر قسم دے ورتارے نوں اسلام دی دین کیوں آکھیا ہے، پر جدوں آپ اقبال عرف گامو نال ناجائز تعلقات بناوندی ہے اودوں ایہنوں اسلامی قانون تے حکم یاد نہیں ہوندے اودوں اوہنوںصرف اپنی جنسی تسکین پوری کرن دی لوڑ ہوندی ہے تے ایہہ پرواہ کیتے بناں کہ ایہدے پورا کرن دا طریقہ غلط ہے یاں صحیح تے ناجائز تعلق راہیں اپنی جنسی تسکین کردی ہے۔ ایس طرح ہر غلط عمل نوں اسلام دی آڑ وچ صحیح ثابت کرنا تے اسلام نوں عورتاں اُتے ظُلم کرن والا تے مرداں نوں کُھل دین والا مذہب آکھنا وی غلط ہے۔ کیوں جے جیہڑا وی انسان بُرے رستے تے چلن لگ پیندا ہے۔ اوہدا مذہب صرف برائی بن جاندا ہے۔ اوہ مسلم، عیسائی، سکھ نہیں رہندا۔ صرف بُرا انسان بن جاندا ہے۔ تے احتشام توں وکھ ہون توں مگروں سکینہ وی ایسے رستے تے چل پیندی ہے۔ جے اسیں میڈیکلی سکینہ دی شخصیت دا تجزیہ کرئیے تاں معلوم ہوئے گا کہ اوہ اک جنسی بیماری ''نیمفو منیا'' دی مریضہ سی۔ ایس دا مطلب ہے کہ کُھلم کُھلا جنسی تعلقات دی چاہوان۔ کیوں جے اوہ کالج دور وچ رفو تے مجاز دے ناجائز مراسم دی حوصلہ افزائی کردی ہے پر اپنے وسیب پاروں اوس نوں اختیار نہیں کر سکدی پر جدوں اوہنوں موقعہ ملدا ہے تے اوہ اقبال نال تعلقات قائم کر لیندی ہے۔
پر جدوں اوہنوں معلوم ہوندا ہے کہ ایہہ اقبال اصل وچ گامو ہے تے اوہ اوہدے نال تعلق توڑ لیندی ہے تے شادی توں انکار کر دیندی ہے۔ پاکستان اوہ واپس نہیں آنا چاہندی تے اقبال دے مرن مگروں اوہ اپنے آپ نوں بے سہارہ محسوس کر کے اوہدی دتی ہوئی ساڑھی دا رسہ بنا کے خود کشی کر لیندی ہے۔
میگی تے جوئنی لیز بیئن سن جدوں کہ پاکستان وچ سکینہ دی ماسی خدیجہ تے سائیں ہوریں وی اکٹھے جیون بتاوندے نیں۔ ایس طرح مغرب تے مشرق وچ ایہہ قدر مشترک ہون دی دس پائی گئی ہے۔
ناول وچ مکالمے بہت سُچجے ڈھنگ نال بیانے گئے نیں تے جتھوں تیکر ایہدی زبان دا تعلق ہے تاں بہت سوکھی لفظالی ورتی گئی ہے جیہنوں سمجھن وچ کوئی اوکڑ پیش نہیں آوندی۔ کجھ لفظ لہجے پاروں کردار توں وکھرے ڈھنگ نال اکھوائے گئے نیں۔ جیویں جہاج (جہاز) پسیند (پسند) ویہدا (ویکھیا) زری (جری، تھوڑا) ینت (جنت) یہنم (جہنم) وغیرہ۔
سکینہ ناول مختلف تہذیباں وچ عورت نال ہون والے سلوک نوں ظاہر کردا ہے۔ تے فوزیہ رفیق دا ایہنوںلکھن دا جیہڑا مقصد ہے اوہ پورا ہو گیا ہے۔ ڈی ایچ لارنس دے آکھن موجب:۔
''کوئی بھی اہم ناول مقصد کے بغیر نہیں ہو سکتا۔ اتنا ہے کہ مقصد کافی وسیع ہو اور ولولہ روحانی سے دست و گریباں نہ ہو۔'' (11) سکینہ اک اجیہی عورت دی کہانی ہے جیہڑی اپنے وسیب نال بغاوت کرنا چاہندی ہے پر جدوں بغاوت کر لیندی ہے تاں پوری طرح کھلو نہیں سکدی۔ کیوں جے ایس عمل توں مگروں اوہنوں اوکڑاں دا اندازہ ہوندا ہے تے اوہ محسوس کردی ہے کہ اوہ ایہناں اوکڑاں دا مقابلہ نہیں کر سکدی تے اخیر وچ اپنے اندر تے باہر دے خوف پاروں اوہ ایس وسیب توں کنارا کر لیندی ہے۔
مُکدی گل ایہہ کہ سکینہ ناول ہر وسیب دی باغی عورت بھاویں اوہ مشرقی ہووے بھاویں مغربی اوہدی حیاتی دا چنگا نمائندہ ناول ہے۔ ایہہ نہ صرف پنجابی ادب کھیتر سگوں عالمی ادبی کھیتر وچ وی اک چنگا وادھا ہے۔
1۔فوزیہ رفیق؛ سکینہ، لہور: سانجھ، 2007ء ، ص 33 2۔ایضاً، ص 203-4 3۔ایضاً، ص 249 4۔ایضاً، ص 52 5۔ایضاً، ص 216 6۔مظفر علی سید؛ فکشن فن اور فلسفہ (ڈی۔ایچ لارنس کے منتخب مقالات)، کراچی: مکتبہ اسلوب، 1986، ص 36 7۔ایضاً، ص 294 8۔ایضاً، ص 268 9۔ایضاً، ص 58 10۔ایضاً، ص 249 11۔مظفر علی سید؛ ص 63
