وِیہویں صدی دے پنجابی ادب دی جھولی وچ نویں نظم تے کہانی ای ہن، جیہناں نوں جگت ادب دے موہرے رکھیا جا سکدا ہے۔ نظم دے کھیتر وچ موہن سنگھ، امرِتا پریتم تے شِو کُمار بٹالوی دے راج مگروں پاکستانی پنجاب وچ وی سر کڈھویں شاعر جمے، پر اوہناں دا دُکھانت ایہہ وے کہ اوہناں دی شاعری نُوں چنگا پارکھ نہیں لبھ سکیا۔ کہانی دے کھیتر وچ وی ایدھر ٹاواں ٹاواں تارا دِسدا ہے پر چڑھدے پنجاب وچ بھلو بھلی دا انت نہیں۔ کدی کدی یورپ تے امریکا توں چھپی جگت کہانی چون وچ کسے سِکھ دا ناں پڑھ کے من شانت ہو ویندا ہے کہ چلو کدائیں تاں دُھکھدی ای پئی اے۔ ایہا رِیت دی امیری نویں پیڑھی کان چیلنج وی ہے کہ اوہناں سُجان سنگھ، کرتار سنگھ دُگل، بُوٹا سنگھ، مہندر سنگھ جوشی، سنتوکھ سنگھ دھیر، کلونت سنگھ وِرک، پریم پرکاش تے گوردیال سنگھ دے ہوندیاں کیہڑے نویں زاوِیاں توں گل کرنی ہے؟ جسوندر سنگھ ہوریں اجیہے بھاگیں بھرے جِیاں وِچوں ہن، جیہناں اپنیاں راہواں آپ بنائیاں ہن۔ اوہناں دے کہانی پراگیاں ''گھر دا جی'' تے ''کھوہ کھاتے'' تھوڑے ای چِر وچ پاکستانی پڑھن ہاراں دے مناں وچ آہلنا پا لیا ہے۔ سیانیاں دا اکھان ہے دیگ وچوں چاول ای چکھی دا اے تے اسیں ایتھے اوہناں دی ہِک کہانی ''رِین کُو ہور'' بارے وچار سانجھے کردے آں۔
کہانی پڑھن مگروں سہج سبھا ایہہ پکھ اُگھڑدا ہے کہ پنجاب دے پِنڈاں دی نویں پیڑھی اُچی تعلیم حاصل کرن مگروں اُچیاں نوکریاں دے چاہ وچ شہراں وچ جا وسدی ہے۔ یاں دوجے دیساں دا رُخ کر رہی ہے تے ماپے پِنڈاں وچ ٹِکے ہوئن۔ ایہہ پِیڑھی ماپیاں دی سیوا کرنا چاہوندی ہے، پر دوواں نسلاں وچکار وڈا کھپا ہے۔ زرعی وسیب دے جم پل ماپیاں دے توہم، محبتاں، جیون دی کُھل تے ہِک دُوئے دے دُکھ سُکھ وِچ شریک ہوونا، مُڈھلیاں قدراں ہین تے ایہی اوہناں نوں شانت رکھدیاں ہن۔ دُوئے بنے شہری ماحول دِیاں لوڑاں، جیون دِیاں ودھ توں ودھ سہولتاں حاصل کرن دی بھج نس ہفا ماردی ہے۔ اوڑک نفسیاتی مرضاں تے دل دی دباوٹ ودھدی جاوندی ہے۔ جدوں اولاد خلوص نال ماپیاں دی سیوا کرنا چاہوندی ہے تاں دوواں پِیڑھیاں وچ آہنگ نہیں جمدا۔ Transitional Period وچ انج دی گنجائش گھٹ ای ہوندی ہے کہ جی آزاد وی رہوے تے اقداری نظام نال سانگا وی نہ ترٹے۔
ایس کہانی نوں نرا پنڈاں توں شہراں ول اُچالے دے سٹے وچ مدھولیاں قدراں تیکر سِمت نہیں رکھیا جا سکدا سگوں ایہدا جگت وِشا موت دا ساہمنا کرنا ہے۔ دُنیا دے ہر خطے تے زمانے وچ ایہہ مسئلہ تاں رہیا ہے کہ بندہ بُڈھا کیوں ہوندا ہے تے اوہنوں موت دا ساہمنا کیویں کرنا پیندا ہے۔ ایہہ کہانی کیوں دا جواب تاں نہیں دیندی سگوں کیویں دا نتارا کریندی ہے۔ خورے وچارا اکلا فلسفہ ای جیہڑا کیوں دے جواب لبھدا ہے۔ بُڈھے ہوون دا عمل تے دن بدن موت دے نیڑے ہوون دا خوف وجودی حقیقتاں ہن، جیہناں دے نال نبڑن کان اسانوں اپنے اجتماعی لاشعور (Collective Unconscious) دے آر کی ٹائپس دی لوڑ پیندی ہے۔ ماتا جی دا تھاہر وٹاونا، پنڈوں شہر تے شہروں پنڈ دا ٹورا، اوہناں دے پُتراں دے اُچالے دے وسیبی عمل دا سِٹا ای نہیں سگوں جیون دی اِکسارتا توں اُکتاہٹ دی علامت وی ہے۔
کہانی کار دا کمال ایہہ وے کہ اوہ کدائیں ایہہ نہیں دسیندا کہ ماتا جی دا رولا کیہ ہے؟ سگوں اوہ نت جیون دے واقعیاں وچوں کومل نفسیاتی حالتاں نُوں اُگھاڑدا ہے۔ اوہ پنڈ تے شہر دے ماحول نُوں بیانن وچ اِکو جیہی صلاحیت رکھدا ہے۔ انسانی نفسیات اُتے گہری نظر، پاتر اُساری، واقعیاں دی ترتیب تے حقیقت پسندانہ بیان آپس وچ انج گنھے ہوئے ہن کہ کہانی کار دی کہانی کلا اُتے قدرت دا ہُنگارا بھرے بِناں نہیں رہیا جا سکدا۔
