کہانی کار اپنے من دی بھُلی وسر ی یاں سدھراں بھری دنیا نوں کھوجدا ہے۔ جدوں کہانی کار ایس عمل وچوں لنگھ رہیا ہندا ہے، اوہ اک نواں جنم لے رہیا ہندا ہے۔ اوس دی آتما ہر پاتر وچ ہندی ہے۔ ہر پاتر دے بولن وچ اوس دا اپنا بھیت بولدا ہے۔۔۔ کہانی کار، کہانی نہیں جوڑ رہیا ہندا سگوں کہانی توں اپنی ذات دریافت کر رہیا ہندا ہے۔ دریافت دے عمل وچ کہانی باہرلی دنیا توں ہردے تائیں آؤندی ہے، جیس وچ دوجیاں دے روگ، اوہدے آپنے بن جاندے ہن۔ ہر پاتر دا دُکھ درد اوہدے وجود دا حصہ بن جاندا ہے۔ پھیر ہر گھر اوہدا ہندا ہے۔ ہر گھر دی ورتی واپری اوہدی اپنی ورتی واپری ہندی ہے۔ اوہ ''گھر دا جی'' ہندا ہے۔ جسوندر سانوں اپنی کہانیاں وچ ہر گھر دے کسے نہ کسے نکرے بیٹھا کنسُو لیندا تے پھیر اوس نوں اپنی ورتی واپری بنا کے کہانی دے اکھر اکھر وچ نظریندا ہے۔ ایہہ گُن اوہناں دے سُچے فنکار تے ڈونگھے رمز نگار ہوون دا ثبوت ہے۔
جسوندر ہوراں دیاں کہانیاں معاشی، عمرانی، تے نفسیاتی نینہہ اُتے اُسریاں ہویاں ہن۔ چڑھدے پنجاب دا وٹدا ہویا وسیب اوہناں نوں مجبور کردا ہے کہ کہانی راہیں اوس دے پچھوکڑ تے کارن نوں لوکائی اگے رکھن۔ انج ایہہ کہانیاں وِسردے وسیب دے المیئے دا ہرکھ وکھالا بن جاندیاں ہن۔ ''گھر دا جی'' دی ہر کہانی سماجی پدھر اُتے نویکلتا رکھدی ہے۔۔۔ پر 'پیلاں پاؤندا سپ' عمرانی تے نفسیاتی پدھر اُتے چڑھدے پنجاب دے اک میل دی جھاکی ہے، جہناں دے جیون دا سارا بل 'کینیڈا' جان اُتے ہے۔ چڑھدے پنجاب توں وگا تگ جوان اخلاقی رشتیاں نوں پیراں ہیٹھ مدھولدے، پیسے دے لوبھ تے پرائے ملکاں دی چمک وچ اپنے ای خون دی ہینتا کردیاں کینیڈا ٹُری جاندے ہن۔ اوہناں نوں اپنی ہوند تے بقا دے سبھے سُفنے اوتھے جا کے سپھل ہندے دسدے ہن۔
'سوی' دے پاتر وچ چڑھدے پنجاب دی جوان میل دی زنانیاں نال ہوون والے دھرو نوں وکھاون دا جتن کیتا گیا ہے۔ 'سوی' پوڑی ہے جواناں دیاں سدھراں نوں سنپورن کرن دی جتھے سوی نوں کوئی وی ساک، ساک نہیں لگدا، سبھے سپ دیہندے، جیہناں دے کن نہیں ہندے۔۔۔ ہر پاسیوں اوہنوں ایہہ آواز آؤندی سنائی دیندی ہے:
''دھیئے! سیانی بن۔ بنیا بنایا کم نہ وگاڑ۔ تیرے کرمیں سبھ دا کلیان ہو جاؤ۔ تیری ننان نے جیویں سارا ٹبر بلا لیا توں وی۔۔۔ ایہہ نہ سمجھیں تیرے اُتے بوجھ بناں گے۔ کامے بندے آں اسیں۔ کر کے کھاواں گے۔''
جسوندر ہوراں اپنی کہانی وچ 'مور' تے 'سپ' نوں استعاراتی طور تے ورتیا ہے۔ 'مور' دا 'سپ' بن جانا تے 'سپ' دا 'مور' وانگوں پیلاں پاؤنان میری جاچے مرد دے معاشرے ول سینت ہے۔ 'مور' تے 'سپ' دونویں جنسی استعارے وی ہن۔ ایہہ دونویں استعارے عورت دی بے وسی تے ہینتا وکھاون کان سواہرے ورتے گئے ہن۔ مرد دے سماج دی نفسیات کھل کے ساہمنے آ جاندی ہے تے فیر زنانی 'سوی' تے بندہ 'مور' تے 'سپ' بن جاندا ہے۔
''سوی نے سنیا سی کہ سپ دے کن نہیں ہندے۔ اوہ سُن نہیں سی سکدا۔ سپ پُج کے گُسیلا، وشیلا تے خوفناک۔۔۔ پھنکارے ماردا، ڈنگدا، میلدا، گھیردا، ڈراؤندا، دہشت پھیلاؤندا۔ سوی دے اندر پوندی کڑول دا کھورُو اوس نوں ہور تڑپھا تڑپھا مار رہیا سی۔۔۔ پر سرون پتہ نہیں کجھ وی سُننوں، بُجھنوں جیویں انکاری۔ اوس دے اندر دا ناگ ول پاؤندی اک ٹیس تڑپ اُٹھی۔ پتہ نہیں کیویں سوی نوں پیلاں پاؤندا مور پھن کھلار کے سپ وچ خلط ملط ہندا جاپیا۔ جیویں سپ پیل پا رہیا ہووے۔''
جسوندر دیاں کہانیاں دے پچھوکڑ وچ لُکی فکر پڑھنہار دے ہردے نوں رُگ بھریندی ہے۔ سماجی، عمرانی تے نفسیاتی پدھر اُتے پڑھنہار نوں گوہ کرن ول پریردی ہے تے نال ای اپنیاں قدراں دی سمجھاؤنی وی دیندی ہے۔
