ਕੱਚੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਮਰਦੀ ਹੋਈ ਕਲਾ

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂ ਤੇ ਇਹ ਬਹੁੰ ਸੁਹਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੂੰਹ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਕੱਢਦੇ ਕੱਢਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵੱਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਇਸ ਹਥ ਦੇ ਫ਼ਨ ਦਾ ਜਾਦੂ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੀਕ ਖਲੋ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਜੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਗਾਰਾ ਮਿੱਟੀ ਚੋਖਾ ਹੈ ਇਸ ਪਾਰੋਂ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਇਈ ਇਹਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤਖ਼ਲੀਕ ਵਧਦੀ ਦੋਧਦੀ ਭਾਂਡੇ, ਦੇਵੀਆਂ, ਖਡੁਨੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਵੀ ਚਿਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆਂ।

ਕੱਚੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਸਾਡੇ ਬਣੇ ਪਿੱਛੇ ਮਿਹਰ ਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਵਾਦੀ ਸਿੰਧ ਦੀ ਰਹਿਤਲ ਦੀ ਵੱਖੋ ਵਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਔਜ਼ਾਰ ਲੱਭਦੇ ਨੇਂ। ਸਾਡੇ ਮੁਕਾਮੀ ਮਿੱਟੀ ਗਾਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਮਹਾਰ ਆਖਦੇ ਨੇਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਨ ਟੁੱਟਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਨੇਂ ਭਲਾਹੋਵੇ ਮਿੱਟੀ, ਗਾਰੇ ਦੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ। ਹਾਲਾਨਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਕੂ ਸੁਨਗੜਗਈ ਏ। ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਦਰਾਡੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਮ ਸੀ ਪਈ ਭਾਂਡਿਆਂ ਸੁਣੇ ਭੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾਵੇ।

ਕੈਂਚੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀਆਂ ਸੌੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੜਦਿਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਨਾਲੀ ਵਿਖਦੀ ਏ। ਸਫ਼ਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਏ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਬੈਠੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਉਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸ਼ੈਅ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਲਗਦਾਆਏ। ਪਨਜੀਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਕੀਲ ਅਹਿਮਦ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਵਧੇਰ ਪਲੇਟਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਸ਼ਨਘਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ।

ਦੁਕਾਨ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਨਜੀਹਾ ਤੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗਾਰਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੁਰਕੀ ਹੁਡਿਆਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਏ।

ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਕੀਲ ਨੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਹਰ ਅਮਲ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਖੁੱਲ ਡੁੱਲਾ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਗਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਬੋਨਾ ਤਾਂ ਜੇ ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੋਜਾਵੇ, ਰੋੜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਵਖ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਛਾਨਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿਚ ਖਿਲਾਰਨਾ ਤਾਂ ਜੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋਕੇ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਕਲ ਵੱਟਾ ਲੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੈਸ ਦਾਰ ਹੋਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮਿਕਸਚਰ ਨੂੰ ਆਟੇ ਵਾਂਗੂੰ ਗੁਨਾਹ ਕੇ ਇਕ ਜਿਹਾ ਕਰਲੀਆ ਜਾਂਦਾ ਏ ਮੁੜ ਇਹਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਇਕ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਈ ਛੱਡ ਦਤਾਜਾਨਦਾ ਏ ਉਂਜ ਇਹ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਮਹਾਰ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਉਤੇ ਬੀਹਨਦੀਆਂ ਸਾਰ ਇਈ ਸ਼ਕੀਲ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦਾ ਵੇਲਾ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਏ ਜਦ ਉਹਦਾ ਪਿਓ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕੇ ਨੂੰ ਚਲਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹਦੀ ਥਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੋਟਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਏ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੇੜੇ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ ਓਨੀ ਇਈ ਗਾਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਏ ਜਿਨੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। । ਸਾਰੇ ਮਰਹਲੇ ਵਿਚ ਗਾਰੇ ਨੂੰ ਦੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ, ਘੁੱਟਿਆ ਤੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦਾ ਏ ਓੜਕ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਫਿਰ ਭਾਂਡੇ ਭੱਠੀ ਛੇ ਯਾਂ ਬਹੁਤੇ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੰਗ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਏ ਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ।

ਇਹ ਮਰਹਲਾ ਕੁਮਹਾਰ ਲਈ ਜੋਖਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਏ ਅਬਦੁਲ ਸਾਈਂ ਹੋਰੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨੀਂਦੇ ਨੇਂ। ਕੁਮਹਾਰ ਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਐਨਕ ਲਾਏ ਬੈਠਾ ਬੁੱਢਾ ਇਹ ਕੰਮ ਬਾਲ ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਇਈ ਕਰਰਹੀਆ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਸਾਈਂ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟਹਿਣੀ ਨਾਲ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਤੋਂ ਵਖ ਕਰਰਹੀਆ ਸੀ।

ਕਿਸੇ ਟੁੱਟੇ ਭੱਜੇ, ਖ਼ਰਾਬ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਬਨਾਈਆਜਾਨਦਾ ਏ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਚੋਖੀਆਂ ਸ਼ੈਵਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇਂ ਜਿਵੇਂ, ਹਾਂਡੀ, ਟਾਇਲ, ਲੱਸੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਦੀਵੇ, ਤੇ ਗਾਲਾ। ਦੂਜੇ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਕਸੂਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਬਹਾਵਲ ਪੁਰ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਵਾਰ ਉਂਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਨੇਂ। ਸ਼ਕੀਲ ਤੇ ਅਬਦੁਲ ਸਾਈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਰਖੇ ਨੇਂ ਪਈ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਇਸਲਾਮ ਆਬਾਦ ਤੇ ਸ਼ੁਮਾਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੇਂ ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਨੇਂ ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਇਹ ਕਲਾ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨੀਂ ਮੰਜ਼ਰ ਤੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋਕੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏ।