ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਇਕ ਉਚੇਚਾ ਲਿਖ

ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ
ਸਾਰਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਮੇਰਾ ਉਸਤਾਦ

ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਿਗਾਰ, ਲਿਖਾਰੀ ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਦਾ ਦਿਨ 18 ਜੁਲਾਈ ਏ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਬੜੇ ਚਾਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਅਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਮਜ਼ਲੋਮੀਤ ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਤੇ ਖੁੱਲ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਬੜਾ ਚਿਰ ਟੀਕਸਾਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲਾ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹੇ ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਕੋਲੋਂ ਦਰਦ ਹੈਬਤ ਮੰਜ਼ਰ ਵੇਖੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਤੇ ਲੰਘਦੇ ਨੇਂ ਤੇ ਉਹ ਕਸਰਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰ ਆਮ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਚਵਾਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਅਸਤਹਸਾਲ ਕਰਦੇ ਨੇਂ ਖ਼ੋਰੇ ਇਹੋ ਈ ਵਜ੍ਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਔਰਤ ਦੀ ਮਜ਼ਲੋਮੀਤ ਤੇ ਅਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹਤਜਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੱਬਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਤੇ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਜੀ ਵੀ ਨੇਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਕੀਆਂ ਭਤੀਜਿਆਂ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਹੌਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਨੇਂ ਪਰ ਉਹ ਕਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਹਦੇ ਤੋਂ ਅੱਡ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਗ਼ਰੀਬ ਏ ਬਾਗ਼ਬਾਨਪੋਰਾ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਲੀ ਇਮਦਾਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਈਦ ਬਿੱਕਰ ਈਦ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸੱਜਣ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਯਾਂ ਫਿਰ ਅਪਣੀ ਗ਼ਰੀਬ ਭਤੀਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ। ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਖ਼ੁਦਦਾਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਦਾਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਅਪਣਾ ਵੇਲਾ ਟਪਾਇਆ ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਥ ਨਾ ਅੱਡੇ। ਕਦੀ ਕੋਈ ਹਕੂਮਤੀ ਇਮਦਾਦ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਨਾ ਲੈਂਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਹਦੇ ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਏ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਾਈ ਲੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਏ।ਉਹ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਦੇ ਜੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਫ਼ਟ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਯਾਰ ਮੇਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਗਿਆਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਉ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਭੀੜ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਹਾਨਦੇ ਘੱਟ ਸਨ ਤੇ ਮੇਲੇ ਜਿਹੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਰੱਖਦੇ ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਤੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਏ ਯਾਂ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਨੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਲਾਨਤ ਭੇਜਣਾ ਵਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਦਾਮਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼, ਅਹਿਮਦ ਨਦੀਮ ਕਾਸਿਮੀ ਹਬੀਬ ਜਾਲਬ, ਸੀ ਆਰ ਅਸਲਮ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ, ਸਾਈਂ ਅਖ਼ਤਰ ਲਾਹੌਰੀ ਤੇ ਆਬਿਦ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਤਾਲੁਕਾਤ ਸਨ। ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਨੇ ਤਕਰੀਬਾ 26 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਬੜੀਆਂ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ''ਸ਼ਾਹੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ, ਪ੍ਰੇਮ ਗਲੀ, ਅੰਧੇਰੇ ਉਜਾਲੇ, ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨੇਂ।
ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਦੇ ਆਖਣ ਮੂਜਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਈ ਰਸਾਲੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਇਸੇ ਸ਼ੌਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਿਗਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਕੌਲ ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ''ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਸਾਰਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਮੇਰਾ ਉਸਤਾਦ'' ਇਹ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 2 ਮਈ 1932 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਉਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬੜੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਹਿਰੀਕਾਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਅਪਣੀ ਅਮਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮੁੱਢ ਵੀ ਇਥੋਂ ਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਈ ਸ਼ਹਿਰ ਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਏ ਇਸ ਲਈ ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵ ਸ਼ਊਰ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ ਕਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਯਾਨੀ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਰ ਯੋਰਸ਼ 2 ਮਈ 1932 ਨੂੰ ਜਨਮੇਏ ਤੇ 18 ਜੁਲਾਈ 2007ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀਆਂ ਰਹਿਣ ਗਿਆਂ।