ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੱਜ ਰੱਖ ਲਈ

ਏ ਮੌਤ ਧਰਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉਡੀਕੇਂ
ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਤੀਕ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਉਡੀਕੇਂ
ਇਕ ਰਸਮੀ ਮਿਲਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਖੋਹਨਦੀ ਮੇਰੀ ਹਯਾਤੀ ਨਾਲ
ਤੇਰੇ ਤਨਬੋਵਾਂ ਨੇੜੇ

ਇਸ ਸਮੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਪਣੀ ਨਜ਼ਮ "ਜਦਰਆ" ਹਾਰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਸਕੀਆ ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਉਸ ਨੇ 1998 ਈ. ਵਿਚ "ਤਬੀ ਮੌਤ" ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪਰਤਣ ਵੇਲ਼ੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਨਾਹੀਂ ਉਹ ਮਾਅਨਿਆਂ ਤੇ ਸੂਝ ਪਾਰੋਂ ਉਂਜ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕੀ ਇਸ ਸਮੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਡਰ ਯਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਮਿਲਣੀ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਯਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਪਈ ਉਂਜ ਪਹਿਲੇ ਵਾਂਗੂੰ ਆਖਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ " ਮੌਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰ ਫ਼ਨ ਨਾਲ ਹਰਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਾਂ"।
ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਮੌਤ ਹੋਰ ਕਵੀਲ ਨਹੀਂ ਕਰਸਕਦੀ ਸੀ।
ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥੁੜਾਂ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆਂ ਤਨਕੀਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ, ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਜੋਕੀ ਅਰਬ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸਰਕਢਵਾਂ ਨਾਂ ਐਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਜੋਕਾ ਅਰਬ ਸ਼ਾਇਰ ਇਹਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਸਕਦਾ।

ਦਰਵੇਸ਼ ਜਿਨੀ ਲੋਕ ਗੌਹ ਤੇ ਸਲਾਹੁਣਾ ਖੱਟਣ ਜੋਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਬ ਸ਼ਾਇਰ ਨਹੀਂ ਏ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਰਬ ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਲਿਖਤ ਤੇ ਪੱਧਰ ਪਾਰੋਂ ਇਨਾਂ ਰੱਫੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ।
ਹਾਲੀਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਭਿੜਾਈ ਦੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਖੁੱਲ ਕੇ ਨਿਖੇਦੀ ਕੀਤੀ। " ਇਹ ਬੜੀ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹਨ। ਇਕ ਖ਼ਾਨਾ ਜੰਗੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਏ। ਅਲਫ਼ਤਾ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹਮਾਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਅਪਣੀ ਇਈ ਜਿੰਦੜੀ ਮੁੱਕਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਨਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਰਿਆਸਤ ਏ ਨਾਹੀਂ ਕੋਈ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਥਾਰਟੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਹਨੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਇਸ ਸਿੱਧੀ ਨਿਖੇਦੀ ਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਮੜ੍ਹੀਆ ਗਿਆ ਪਈ ਬਤੌਰ ਸ਼ਾਇਰ ਉਹਨੂੰ ਅਪਣੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰੋਹੀ, ਫ਼ਿਰਕੂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਅਪਣੀ ਗ਼ੈਰ ਜਾਨਿਬਦਾਰੀ ਦਾ ਆਦਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਦੁਖ ਭਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਸਲ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲੇ ਤੇ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਰਾਂਹ ਰਹੀ ਰੂਹ ਉਹਦੀ ਹਯਾਤੀ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਲਿਖਤ ਸੀ " ਅਪਣੀ ਇਈ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਬਹੁੰ ਔਖਾ ਤੇ ਬਹੁੰ ਦੁਖਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਅਪਣੀ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਹੱਥਲ ਹੋਈ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚੀ ਹੈ। " ਇਨ ਏ ਰੈਡੀ ਸੀਨੀਰੀਵ" ਵਿਚ ਦਰਵੇਸ਼ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਅਪਣੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਬਾਤ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਕਦੀ ਵਾੜਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸਰਾਈਲ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਹੋਵੇ ਗਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਹਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੇ ਸੁਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਕਿ ਆਪ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ।

ਇਥੇ ਇਈ ਇਕ ਕਾਤਲ ਨੇ ਇਕ ਮੁਘ ਵਿਚ ਸੋਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ
ਇਹ ਦੂਜੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਤੇ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਮੰਜ਼ਰ ਨੂੰ ਤੁਰੀ ਰੱਖਣ
ਜਦ ਤੀਕ ਇਹ ਮੁੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਦੂਜੇ ਅਰਬ ਸੂਝਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹਦੇ ਹੋਰ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਏ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਬ ਜੱਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖੀ।
"ਇਧਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅਰਬ ਸੂਝਵਾਨ ਜਹਮੋਰੀਤ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਆਰਹੀ ਹੈ।" ਉਹਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਇਰਾਕ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਘੁਸ ਬੈਠ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੀ।