کلاسک

    

ਮੁਢਲਾ ਵਰਕਾ > ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚਾਰ > ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਪੰਨੇ > ਕਿਸਤ ਨੰਬਰ 23: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ

ਕਿਸਤ ਨੰਬਰ 23: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ

ਆਮਿਰ ਰਿਆਜ਼

September 30th, 2012

4.5 / 5 (4 Votes)

 

 

ਬੈਰਨ ਚਾਰਲਸ ਹੀਵਗਲ ਆਸਟਰੀਆ ਦਾ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ''ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ'' ਜਰਮਨੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਅਹਮੀਤਾਂ ਨੇਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਯਾ ਸਫ਼ਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰੀ ਚੋਣ ਬਣਾ ਛੱਡੇ ਤਾਂ ਬਹੁੰ ਸਾਰੀ ਤਰੀਖ਼ ਪੁੰਗਰ ਕੇ ਸਾਮਣੇ ਆਜਾਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਤਰੀਖ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁੰ ਔਖਾ ਹੈ। ਹੀਵਗਲ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਛਾਪਣ ਦਾ ਸੌਣ 1844 ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਮਤਲਬ ਅਸਲ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੋਸੀ। ਇਹ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ ਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰੀਖ਼ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਲਨਦਨੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਨੇਂ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਨਦਨੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਵੀ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਕਰੇਂਦੇ ਨੇਂ। ਜਾਣ ਪੀਥਰਮ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਨੇਂ 71 ਚਾਨਸਰੀ ਲੈਣ ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ ਛਾਪਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਡੀਟਰ ਮੇਜਰ ਟੀ ਬੀ ਜੀਰੋਸ (Jervis) ਨੇਂ ਨੋਟਿਸ ਦਿੱਤੇ ਨੇਂ। ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਲਈ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਖ਼ਸੂਸੀ ਅਮਦਾਦਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇਂ ਕਿਉਂਜੇ ਹੀਵਗਲ ਹੋਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਬਾਰੇ ਇਚੀ ਬੀਚੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਰਿਆਜ਼ ਚੌਧਰੀ ''ਸਵੇਰਾ'' ਵਾਲੇ ਬੜੇ ਗੌਣੀ ਨੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਬਲਕਸ਼ਨਗ ਹਾਊਸ ''ਕੋਸੀਨ'' ਤੋਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਛਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਜਲਿਸ ਤਰੱਕੀ ਅਦਬ ਇਸ ਉਦ ਉਰਦੂ ਤਰਜਮਾ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤਰਜਮਾ ਪੂਰਾ ਹੈ ਯਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਫਿਰ ਕਦੀ ਲੱਖਾਂ ਗਾ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਐਡੀਟਰ ਦੱਸ ਪਾਈ ਹੈ ਪਈ ਜਰਮਨ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ 4ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ Stuhgart ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਛਾਪੀ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕਦੀਮੀ ਤਰੀਖ਼ ਲਈ ਮੁਸੱਨਫ਼ ਐਚ ਐਚ ਵਿਲਸਨ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ਼ਾਟਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਛਾਪਿਆਂ ਸਨ।
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨਤਸਾਬ ਹੀ ਅਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਜਿਸ ਲਈ Locke ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਤਰੀਖ਼'' ਤੋਂ ਇਕ ਪੈਰ ਗ੍ਰਾਫ਼ ਛਾਪਾ ਗਿਆ ਹੇ। ਇਸ ਅਨਤਸਾਬੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਮਾਲੂਮ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਯੂਰਪੀ ਸਲਤਨਤ ਨੇਂ ਵਸਾਤਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਅਨਤਸਾਬੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਤਫ਼ਾਖ਼ਰਾਂ ਦਾ ਪੁਲ ਖੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਜਿਹੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇਂ ਖ਼ੂਬ ਵਰਤਿਆ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੌਮ ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਤਫ਼ਾਖ਼ਰਾਂ ਦੇ ਥੀਸਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੀਕ ਧੋਪੀ ਪਟਕਾ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਅਨਤਸਾਬੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹੀਵਗਲ ਅਪਣਾ ਅੰਦਰ ਪੁੱਟਿਆ ਬਾਹਰ ਕੱਡੇ ਹੋਏ ਦਸ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਪਈ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਫ਼ਨਾ ਪੂਰਾ ਥੀ ਜਾਸੀ ਜਿਹੜਾ ਸਿਕੰਦਰ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਹੀਵਗਲ ਹੋਰੀ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਪਈ ਅਖ਼ੀਰ ਵਲਨਦੀਜ਼ੀਆਂ, ਇਤਾਲਵੀਆਂ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੌਮਾਂ ਨੇਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਜਾਰਤੀ ਰਸਤਿਆਂ ਤੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਮਾਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਜਾਰਤੀ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਲੱਭਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਸਨ। ਇਸ ਮੁਹਿਮ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਜ਼ਾਕਾਂ ਵੱਡਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਟੀ ਬੀ ਜੀਰਵੀਸ ਹੋਰਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮੇ ਦਾ ਦੀਬਾਚਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੇ ਤਰੀਖ਼ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1844, ਲੰਦਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਈ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਦਾਖ਼ਲਤਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਨੂੰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਹੁਣ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣੀ ਹੋਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਸੈਂਬਲੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਬਹਿਸਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗ ਪਤਾ ਜਾਸੀ ਪਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਕੀਹ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਛ ਤਹਕੀਕੀ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਜਾਕੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂ ਗਾ। ਪਰ 1841 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1849 ਤੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਸੈਂਬਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣਾ ਲੋੜੀ ਦਾ ਹੈ। ਦੀਬਾਚਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹੀਵਗਲ ਦੋਂਵੇਂ ਅੱਜ ਦੇ ਅਸਲਾਮਸਟਾਂ ਵਾਂਗ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਹਿੱਕ ਰੌਸ਼ਨ ਖ਼ਿਆਲ ਈਸਾਈ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਧਰਮੀ ਵੰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਹੀ ਨਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਬਹੁੰ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਧਰਮੀ ਵੰਡ ਤੇ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਹੀਵਗਲ ਨੇਂ ''ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ'' ਲਈ ''ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ''ਵਰਗੀ ਟਰਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇਂ। ਦੀਬਾਚਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇਂ ਜੀਕੋ ਮੋਨਟ ਦੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਅਨਸਟਰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਛਾਪੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਪਈ ਹੀਵਗਲ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਮਾਅਲੂਮਾਤ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ੀਨਾ ਦੇ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੂੰ ਹਕੁਮਤ ਅਮਲੀ ਵਿਚ ਚੋਖੀ ਮਦਦ ਲੱਭੇਗੀ।  ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਮਾਅਲੂਮਾਤ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁੰ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਅਲੂਮਾਤ ਲੱਭ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇਂ। ਦਰਿਆਵਾਂ, ਰਸਤਿਆਂ, ਪਹਾੜੀ ਦਰੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਾਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ। ਜਵਾਲਾ ਮੁਖੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲਾਂ ਨੇਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਈ ਕਦੀ ਸਾਡੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਤਜਾਰਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁੰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਲਾ ਹੋਏ ਨਹਿਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਪਈ ਇਸ ਨੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਏਡਾ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਈ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਚੱਲਣਾ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦਰਿਆਈ ਤਜਾਰਤਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ ਨਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪੱਲ ਯਾ ਬਿਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਪੱਲ ਬਣਾਏ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਖੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੁਆਮਲਾ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਸੰਧੀਆਂ, ਪਖ਼ਤੋਨਾਂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਝਾਤ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਈ ਸਾਡੀ ਦਰਿਆਈ ਤਜਾਰਤਾਂ ਕੀ ਸਨ। ਮੋਰਕਰਾਫ਼ਟ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ ਬਹਿਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹ ਤਰੀਖ਼ ਦਾਹਸਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ''ਇਸਲਾਮ ਆਬਾਦ'' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ 15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ''ਅਨੰਤ ਨਾਗ'' ਸੀ। ਨੱਚਦੇ ਕਾਲੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਸੰਤ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਵੀ। ਮਹਿਰਮ ਦੇ ਜਲੂਸਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ।
ਆਪਣੇ ਤਾਆਰਫ਼ੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ ਹੀਵਗਲ (Hugel) ਨੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹਰ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਪਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੰਦਾ ਰੱਬ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਬਾਦੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੱਬ ਨਾਰਾਜ਼ ਤੇ ਹੈਗਾ ਸੀ ਪਰਾਵਹ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਬਹੁੰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਲਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਜੰਨਤ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਏ। ਇੰਜ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਪਈ ਇਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਪੂਰੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਰ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇਂ ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਮੁੜ ਦਨੀਆਨੋਂ ਵਸਾਇਆ ਉਹ ਸੀ ਕਸ਼ਮੀਰ।
ਹੀਵਗਲ ਹੋਰਾਂ ਜੋ ਕੁਛ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ, ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੰਧੀ, ਪਖ਼ਤੁਨ, ਬਲੋਚ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗਲੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੀ ਅੱਜ ਦਿਹਾੜ ਤੀਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਲਿਖਤਾ ਨੂੰ ਚੈਲੰਜ ਹੀ ਨੇਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਯਾ ਪੋਸਟ ਨੂਆਬਾਦੀਆਤੀ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਏ ਤਰੀਖ਼ੀ ਝੋਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੇ ਤਾਆਰਫ਼ੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ ਹੀਵਗਲ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਗੀਦ ਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇਂ ਇੱਥੇ ਦੇ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ ਵੀ ਹੀਵਗਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਪਰ ਹੀਵਗਲ ਇਸ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਨਾ ਪਾਈ ਜੋ 1757 ਤੋਂ 1830 ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇਂ ਬੰਗਾਲ, ਸੂਰਤ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੀਕ ਆਪੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਤਜਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੀਹ ਕੀਤਾ? ਹੀਵਗਲ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਕੌਮ ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਹਮਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਗ਼ੈਰ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਹੀਵਗਲ ਦੇ ਥੀਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਗੱਲ ਲਾਲੀਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ ਮਹਜ਼ਬ ਆਖਦੇ ਹੋਏ ਹੀਵਗਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਪਈ ਤਹਿਜ਼ੀਬੀ ਹਮਾਮ ਦਸਤਿਆਂ ਯਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂ ਆਬਾਦੀਆਤ ਵਿਚ ਆਪੋਂ ਕੀਹ ਕੁੱਝ ਕੀਤਾ।
''ਰਾਜ ਤਰਨਗਨੀ'' ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ੀਨਾ ਹੈ। ਇਹ 4 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਿਲਸਨ ਨੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ''ਖੁੱਲਣਾ ਪੰਡਤ'' ਨੇਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਿਆਮ ਤੋਂ 1027ਤੱਕ ਹੈ। ਦੋਜਾਹਸਾ ''ਜੂਨਾ ਰਾਜਾ ''ਨੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ''ਰਾਜ ਵਲੀ'' ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 1412 ਤੀਕ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਲਿਖੇ ਨੇਂ। ਤ੍ਰੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ''ਸ੍ਰੀ ਜੀਣਾ ''ਕਹਿਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 1477 ਤੁਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ''ਸ੍ਰੀ ਵਾਰਾ ਪੰਡਤ ''ਹੈ। ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ''ਰਾਜ ਵਲੀ ਪਾਤਕ'' ਆਖਵਾਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ''ਪਨੀ ਭਾਟ ਯਾ ਬੁੱਟ'' ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ 1586 ਤੀਕ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਹੁੰ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਪਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਿਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਤਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਾਬਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨੇਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਆਰ ਕਾਈਵਜ਼ ਨੂੰ ਸਾਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ''ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰੀਖ਼'' ਅਹਿਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਪਰਨਸਪ ਸੈਕਟਰ ਈ ਹਕੂਮਤ ਹਿੰਦ ਹੈ। ਫ਼ੋਸਟਰ ਦੇ ਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਜਿਸ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਪੀਟਰ ਸਬਰਗ ਤੀਕ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ਼ ਨੂਰ ਉੱਦੀਨ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਨੂਰਨਾਮਾ'' ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ''ਮੌਲਵੀ ਅਹਿਮਦ ਅਲਮਹੇ ''ਨੇਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਤੇ ਇਹੋ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਈ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਿਰੇ ਸੂਰਤ (ਭਾਰਤੀ ਗੁਜਰਾਤ) ਵਗ਼ੈਰਾ ਤੀਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਂ ਠੱਠਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ''ਲਹੋਰੀ ਬਿੰਦਰ'' ਯਾ ''ਲਹੋਰੀ ਦਾਹੜੋ'' ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਕੇ ਸਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੀਵਗਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਮਸਤਨਦ ਕਿਤਾਬ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਯੂਰਪ ਅਪਟਰੀ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਤੁਰਕਾਂ, ਪਾਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਤਰੀਖ਼ ਸਿੱਧੀ ਹੋਸੀ। ਸ਼ੋਹਦੇ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸੱਭ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਹਰ ਕਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੀ ਮਾਦਰੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਈਬਲ ਮੁਕੱਦਸ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ।
ਹੀਵਗਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ''ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਵਿਚ'' ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੇ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਪਈ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਹੀਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜੇ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਿਓ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪੋਰਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਕੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਜਿਹੜੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ''ਕੀਸਪਰੀਆ '' ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਸਨ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੀਵਗਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਦਰੀ ''ਜੀਸਵੀਟ ਜ਼ੀਵੀਰ'' ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰਮਸਤਨਦ ਮਨੀਂਦਾ ਹੈ। ''ਜ਼ੀਵੀਰ'' ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਰਗੀ ਥਾਂ ਅਪੜਿਆ। ਇਹ 1540 ਦਾ ਵਕੂਹ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ''ਕੈਲਾਸ਼'' ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਵਾਹ ਖ਼ਾਨੀ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁੰ ਪਾਦਰੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅੱਪੜੇ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਵੀ। ਪਾਦਰੀ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਿਰੀ ਮਸੀਹੀਤ ਫੀਲਾਵਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਂਦੇ। ਪਈ ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ Google Earth ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਸਿਆਹ, ਧਰਮੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਇਸ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਂਦੇ ਸਨ। ਸੁਣਿਆ ਏ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਐਨ ਜੀ ਓ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁੰ ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇ ਨੇਂ।
ਫ਼ਾਦਰ ਡੀਸੀਡਰੀ ਤ੍ਰੀਜਾ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 1714 ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋ ਤਿੱਬਤ ਤੀਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ। 1783 ਵਿਚ ''ਜਾਰਜ ਫ਼ੋਸਟਰ ''ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਦਰਾਸ ਪਰੀਜ਼ੀਡਨਸੀ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਸਰੋਨਟ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਗਾਲ, ਲਖਨਉ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹਵਾਈਆ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਵੱਲ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੀਸਪੀਨ ਤੋਂ ਸੈੱਂਟ ਪੀਟਰ ਸਬਰਗ ਗਿਆ।
ਹੀਵਗਲ 1754 ਦੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਾਹਮਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੀਵਗਲ ਨੂੰ ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੇਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਉਹ ਸੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲਾਂ। ਉਹ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਲਕੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਪਈ ਇਸੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ ਇੱਥੇ ਬਣਾਈਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਪਈ ਇਹ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਘੱਲੇ ਜਾਵਣ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਉਥੇ ਅਜਿਹੀ ਭੇਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਹਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਨੂੰ ਹਕੂਮਤ ਬਰਤਾਨੀਆ ਆਖਿਆ ਪਈ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਲਾਏ ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਬਹੁੰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਟੋਰੀਆਂ ਗਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਪਰ ਇਥੇ ਅਜਿਹੀ ਭੇਡਾਂ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ 1820ਈ. ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ''ਵਾੜਾ'' ਬਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਮੋਰ ਕਰਫ਼ਟ 1820ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਅਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਯਾਨੀ 1830 ਦੇ ਦਹਾਏ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀਵਗਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਜੇ Lahor ਲਿਖੇ ਨੇਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪਈ ਹੱਲੇ ਤੀਕ ਸੱਭ ਇਸ ਨੂੰ ''ਲਾਹੌਰ'' ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਹੱਲੇ ''ਲਾਹੌਰ'' ਨੇਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਫਿਰਨ ਦੀ ਅਜਾਜ਼ਤਾਂ ਲਿੱਤੀਆਂ। ਹੀਵਗਲ ਨੇ ਗੱਲ ਸੱਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਐਡੀਟਰ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ''ਸਰਕਾਰੀ ਸਫ਼ਰ'' ਆਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਪਰ ਐਡੀਟਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦੇ ਪਈ ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਕੀਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਭਲਾ? ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੀ ਤਜਾਰਤਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੱਲ ਮਾਰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਖੋਜ ਦੀ ਦਾਅਵਤਾਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਲਦਾਖ਼ ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰੇ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇਂ ਲਦਾਖ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਰਲਣ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਐਡੀਟਰ ਇਸ ਮਾਆਹਦੇ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਰ ਕਰਫ਼ਟ ਦੇ ਮਰਨ ਤੂੰਬਾਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਆਹਦੇ ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਭ ਮੰਨੀਂਦੇ ਨੇਂ ਪਈ ਮੋਰ ਕਰਫ਼ਟ ਕੋਲ ਬਹੁੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਕਮ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਬਲਖ਼ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਸੀ। ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਉਸ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਕ ਯਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚੋਖੀ ਅਹਮੀਤਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਰਕਸਤਾਨੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰੁਕਣ ''ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ''ਨੇਂ ਮੋਤੀ ਅਰਮ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਟੁਰੇ ਜਿਹੜੇ ਬਲਖ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਬਲਖ਼ ਤੋਂ ਉਹ ''ਅਨਦਖੋ ''ਵੱਲ ਆਇਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਬਿਮਾਰ ਪਏ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਚੈੱਕ ਕਰਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਈ ''ਅਨਦਖੋ'' ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੀਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇਂ। ਸਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਨੋਂ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਕਮਾਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸੱਭ ਲੁੱਟ ਲੱਤੇ ਗਏ ਯਾ ਲੋਕਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾ ਲਿੱਤੀਆਂ।
ਜਾਵਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਆਪਣੇ ਬਹੁੰ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇਂ ਇਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਘੁਲ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤਰੈ ਯੂਰਪੀ ਮਰ ਗਏ ਪਰ ਕੰਪਨੀ ਦਰ ਵੋਟ ਗਈ ਕਿਉਂਜੇ ਉਹ ਕੀਹ ਆਖਦੇ ਪਈ ਇਹ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਐਡੀ ਦੂਰ ਥਾਂ ਤੇ ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਭਲਾ ਕੀਹ ਕਰਦਾ ਸੀ?
30 ਮਾਰਚ 1835 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਸਟਨਟ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ''ਫ਼ਰੀਜ਼ਰ'' ਨੂੰ ਇਕ ਜਨੂਨੀ ਕਤਲ ਕਰ ਛੱਡਿਆ। ਇਸ ਜਨੂਨੀ ਨੂੰ ਫੈਰੋਜ਼ ਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ਮਸ ਉੱਦੀਨ ਘੱਲਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਰੀਜ਼ਰਾ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਰ ਕਰਾਫ਼ਟ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਵੀ ਲੱਭ ਗਏ। ਇਹ ਸੱਭ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਪਈ ਜਿੱਦਾਂ ਇਸੀ ਇਹ ਸੱਭ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ਪਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪਾਪੜ ਬੇਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਨੇਂ। ਭੋਂ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਨਨਦਾ। ਅਸਾਂ ਤੇ ਬੱਸ ਦੋਚਾਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ, 50, 70 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਇਕ ਅੱਧ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਸੱਭ ਖੇਡ ਏਡਾ ਸਾਦਾ ਨਹੀਂ ਜੰਜ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਹਿੱਕ ਹੋਰ ਸਿਆਹ ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਉਸ ਦਾਨਾਂ ''ਵਿਕਟਰ ਜੈਕੀ ਮੋਨਟ'' ਸੀ। ਹਜ਼ਰਤ ਪੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਝਾਤ ਪਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਰੀਸਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਰਿਪੋਟਾਂ ਰਪਾਟੀ ਵੀ ਕਰੇਂਦੇ ਸਨ। ਜਨਰਲ ਅਲਾਰਡ ਨੂੰ ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਫਿਰਨ ਦੀ ਅਜਾਜ਼ਤਾਂ ਲੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਇਸ ਨੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਕੀਹ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਹੀਵਗਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਅਲੂਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਜੈਕੀ ਮੋਨਟ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋ ਬਗ਼ੈਰ ਬੱਸ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਾਤੀ ਖ਼ਤ ਪੱਤਰ ਛਪੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੀਵਗਲ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਿਸਟਰ ਵੁਲਫ਼ ਦੀ ਸਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਇਹੋ ਵੇਲ਼ੇ ਬਾਰੇ ਝਾਤ ਪਾਂਧੀ ਹੈ। ਵੁਲਫ਼ ਹੋਰੀ ਯਹੂਦੀ ਸਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਈਸਾਈ ਵੀ ਇੰਜ ਹੋਏ ਪਈ ਸਿੱਧੇ ''ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ'' ਹੋ ਗਏ। ਮਸੀਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿੰਤਰੀ ਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੀ ਜੰਜ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਮਜ਼ਾਰਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿੰਤਰੀ ਹਮਸ਼ ਵਾਧੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਹਾਬੀ, ਸ਼ੀਆ, ਦੀਵਬਨਦੀ ਤੇ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਜਿਨੇ ਹੀ ਨੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਵੀ ਬਹੁੰ ਥੋੜੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਥੋੜੀ ਗਿੰਤਰੀ ਪਾਰੋਂ ਕਦੀ ਇਹ ਅਵਾਮ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਕਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰਸਤ। ਜਿਹੜੇ ਸਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ਉਹ ਅਕਲ ਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਆਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿੰਤਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘਜਲ ਕਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇਂ ਤੇ ਆਪੋਂ ਤਕੀਏ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ। ਵੁਲਫ਼ ਹੋਰੀ ਨਾ ਤੇ ''ਰੋਮ'' ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ। ਕਿਉਂਜੇ ਦੋਪਾਸੇ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਹੱਲੇ ਯਤਕ। ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇ ''ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ'' ਬਾਅਦ ਤਰੋਟ ਗਿਆ ਜਿੱਦਾਂ ਪਰੋਟਸਟਨਟਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਜਦੀਦ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੋਬੀ ਪਟਕਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਹੁੰ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਕਲੀਅਤੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਮਜ਼ਾਰਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇਂ। ਫਿਰ, ਵੁਲਫ਼ ਹੋਰੀ ਵੀ ਅਪਣੀ ਢਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਤੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਮਸੀਹ ਨੇਂ ਘੱਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸੀਹੀਤ ਦੀ ਹਕਾਨੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾਂ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਆ ਜਾ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਆਲ ਦਿਵਾਲ ਹੀ ਘਮਾਨਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਰਾ ਗ਼ੌਰ ਕਰੋ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਅਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਇਕੋ ਰੁਖ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਫ਼ਿਰਕਾ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਨੂੰ ਅਕਲੀ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਗੁਲਕੰਦ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ ਤੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗ਼ੌਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟਾਕਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੇ। ਵੁਲਫ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਹੁੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇਂ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸੀਹੀਤ ਨੇਂ ਥੱਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਤੀਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਈ ਯਹੂਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਬਣ ਕੇ ਮਸੀਹੀਤ ਦੇ ਅਭਾਰਨੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਭੰਨ ਟੁੱਟ ਛੱਡਿਆ। ਆਪਣੇ ਇੰਤਕਾਮ ਨੂੰ ਅਕਲੀ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਰੋਟਸਟਨਟਾਂ ਨੇਂ ਚਰਚ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਚਰਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਕੈਥੋਲਿਕ ''ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਰਚ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਭ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਹੀਵਗਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਇਸੀ 170 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਫ਼ਹਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁੰ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵੀ ਨੇਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਰਤਾਂ ਅਪਣੀ ਤਫ਼ਸੀਰਾਂ ਆਪ ਨੇਂ।
ਹੀਵਗਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਪਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਹ ਜ਼ਿਲੇ ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ ਦੁਆਬੇ ਆਖਵਾਨਦੇ ਸਨ। ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ''ਜਾਲਨਧਰਦੋਆਬਾ ''ਸੀ। ਘਾਰਾ ਯਾਨੀ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ''ਬਾਰੀ ਦੁਆਬਾ'' ਸੀ। ''ਰਚਨਾ ਦੁਆਬਾ'' ਰਾਵੀ ਤੇ ਚਨਾਬ ਦਰਮਿਆਨ ਸੀ। ਚਨਾਬ ਤੇ ਜਿਹਲਮ ਵ ਚਕਾਰ ''ਜੇਠ ਦੁਆਬਾ'' ਸੀ। ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰ ''ਸਨਦਸਾਗਰ ਦੁਆਬਾ'' ਸੀ। ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੁਆਬੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਲਾ ਹੋਇਆ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਈ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਆਬ ਯਾ ਪੈਂਟਾ ਪੋਟਾਮੀਆ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਪੰਜ ਦੁਆਬੇ ਸਨ ਨਾ ਕਹਿ ਪੰਜ ਦਰਿਆ। ਦਰਿਆ ਤੇ ਛੇ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਦੋਆਬੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਤੇ ਛੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇਂ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਪੈਂਟਾ ਪੋਟਾਮੀਆ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਪੋਟਾਮੀਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਂਟਾ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨਾਨੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਨੇਂ। ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜ ਦੋ ਆਬੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਪੰਜਾਬ ਇਕ ਮਿਕ ਸਨ। ਹੁਣ ਅਪਣੀ ਤਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਦੋਆਬੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖੋ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਬਹੁੰ ਸਾਰੀ ਨਵੇਂ ਪੜਚੋਲ ਹੋਸੀ।

 

More

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments: