Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> ہندوستانی تصوف دا نینہ پتھر۔۔۔ اپنشد

ہندوستانی تصوف دا نینہ پتھر۔۔۔ اپنشد

اکرم شیخ
February 17th, 2015

جس طرحاں اسیں ایہ گل کیتی ہے کہ کوئی علاقا کوئی قوم تصوف توں خالی نہیں۔ کجھ تھوڑے جہے عقیدیاں تے سوچاں دے فرق نال ایہ ہر تھاں موجود رہیا ہے۔ تے اج وی ایہدے مانت تے پرچارک موجود نیں۔ بھانویں ایہناں وچ نویں علماں تے نویاں سوچاں دے نال کجھ نویاں رلتاں وی ہو گئیاں نیں پر ایس عمارت دے مڈھلے پتھر اج وی اوہو نیں جہڑے صدیاں پہلے رکھے گئے سن۔ ایتھے اسیں کجھ مڈھلے وچاراں دی سکھشا بارے گل کراں گے تاں جے ایہنوں سمجھن وچ آسانی ہووے۔ تے ایہ لیکھ ہور نکھیڑتا نال سامنے آ سکے۔
ہندی تصوف:
ساری دنیا دے کھوجکار ایہدے اُتے سانجھ رکھدے نیں کہ ’’اپنشد‘‘ تصوف اتے دنیا دیاں سب توں پرانیاں لکھتاں نیں جہناں وچ تصوف دے مڈھلے اصول بیانے گئے نیں۔ پروفیسر روائس دے آکھن موجب ایہناں لکھتاں وچ صوفی وچار دھارا دی پوری کہانی بیان کر دتی گئی اے۔
سارے کھوجکار ایس گل اتے وی سانجھ رکھدے نیں کہ بہتے اپنشداں دی لکھت دا زمانا حضرت عیسیٰ علیہ السلام توں اٹھ صدیاں پہلے دا ہے پر کجھ ایسے وی ہے نیں جہناں نوں بعد وچ لکھیا گیا۔
’’ہندوستان دا ثقافتی ورثہ‘‘ ناؤں دی کتاب وچ ایہناں دی گنتی 108لکھی گئی ہے پر شنکر اچاریا دے خیال وچ ایہناں وچوں 11اپنشد بہت ضروری نیں۔ ایس لئی اوہنے ایہناں ساریاں دی تشریح لکھی ہے۔ تے ایہدے نال ’’ارہم سوتر‘‘ وچ چار ہور اپنشداں دا حوالا وی دتا ہے۔ جدوں کہ ڈاکٹر رادھا کرشنن ہوراں تن ہور اپنشداں نوں شامل کر کے اٹھاراں نوں بہت ضروری آکھیا ہے تے فیر ایہناں دا انگریزی وچ ترجما کیتا۔
داراشکوہ۔۔۔ جہڑا حضرت میاں میرؒ لاہوری دے خلیفا حضرت ملا شاہ دا مرید سی اوہنے 1656ء وچ 52 اپنشداں دا فارسی زبان وچ ترجما کیتا جہناں دا لاطینی زبان وچ 1801ء ترجما ہویا۔ شیلنگ تے شوپن ہاور نے وی ایسے ترجمے توں فیدا چکیا سی۔ 1808ء وچ ایہناں اپنشداں دا جرمن زبان وچ ترجما ہویا تے فیر۔۔۔ ایہ اپنشد1861ء وچ اردو وچ ترجما ہوئے۔
اپنشداں دا کتابی مطلب: کسے دے کول ادب نال بہنا اے۔ پر شنکر اچاریا ایہدا مطلب ’’برہم گیان‘‘ حاصل کر کے ،انپڑھتا دا اُپرالا کرنا بیان کردا ہے۔
اپنشداں دی سکھشا دی اصل روح ’’برہم گیان‘‘ یاں فیر حقیقت نوں پاؤنا ہے۔ ایسے لئی اک اپنشد وچ ایہ سوال کیتا گیا ہے کہ ۔۔۔ اوہ کہڑی شے ہے جہدا گیان مل جان توں مگروں سارے جگت دا گیان وی ہو جاندا ہے۔۔۔ پر ایس گل دا جواب نہیں دتا گیا کہ اوہ شے خدا ہے جے رب دا گیان ہو جائے تاں فیر سارے سنسار دا گیان حاصل ہو جاندا ہے۔
برہم سوتر وچ اپنشداں دی سکھشا دا سٹا بیان کیتا گیا اے جہدی شنکر اچاریا نے شرح وی لکھی اے جس دا ڈاکٹر رادھا کرشنن ہوراں ترجما کیتا تے فیر ایہناں دا نچوڑ وی کیتا۔
*:۔برہم گیان۔ فلسفے تے مذہب دونواں وچ آخری مسئلا ہے۔
*:۔ ایس سنسار وچ برہمن (خدا) ہی سب توں وڈی حقیقت ہے تے اوہ ایکم، ادوتیم، یعنی وحدہ‘ لا شریک ہے۔
*:۔ گیان۔ وحی راہیں حاصل ہو سکدا ہے۔
*:۔ برہم گیان نال دل نوں سکون تے ہمیشں رہن والا نشا ملدا ہے۔
ایتھے اسی اپنشداں دی مڈھلی تعلیم دے کجھ نکتے بیان کردے ہاں:
*:۔ حقیقت اک ہے تے ایہ سنسار اوسے دی ذات دا وکھالا ہے۔ اوہدے توں اڈ کوئی شے حقیقی معنیاں وچ موجود نہیں اے۔
*:۔ اوہ حقیقت کل۔۔۔ ستیم (حق) جناتم (معلوم یقینی، جہدے وچ کوئی شک نہ ہووے) انتم (جس دا کوئی انت نہ ہووے)
*:۔ ایہ سنسار جسراں نظر آوندا ہے ایس طرحاں کیوں اے؟ اس دا جواب انج ہے کہ۔۔۔ رب دی مرضی ہی ایس طرحاں سی۔ سارے اختیار اوہدے کول نیں۔ کوئی اوہدے توں پُچھ گچھ نہیں کر سکدا اوہ جو چاہوے سو کردا ہے۔
*:۔ ایہ سنسار ایس پاروں سچ ہے کہ ایہدے وچ اوس ذات دا وکھالا ہے تے فیر ایس پاروں دھوکھا ہے کہ ایہ اپنے آپ وچ موجود نہیں ایہدا اپنا کوئی وجود نہیں ایہ ان ہوند اے۔ (شیخ ابن عربی دے وی ایہو وچار نیں) جدوں کہ (برہمہ) یعنی رب دی ذات اک حقیقت تے اک وجود ہے تے اوہ اپنی ذات راہیں موجود ہے۔
*:۔ ایہ سنسار اک وہم ہے جدوں کہ رب دی ذات ہر طرحاں ستہ (وجود) ہے۔
*:۔اوس حق ذات دا گیان اوہدے فضل تے کرم نال ای ہو سکدا ہے۔
*:۔ دنیا وچ رہوو پر ایہدے نال دل نہ لاؤ۔ ایہدے توں دور رہنا ای حیاتی گزارن دا چنگا ڈھنگ ہے۔
*:۔ دنیا دیاں نیامتاں توں فیدا چکنا تاں ٹھیک ہے پر ایہنوں حیاتی دا مقصد بنا لینا جائز نہیں کیوں جے جہڑا بندا فنا ہو جان والیاں شیواں نال دل لاؤندا ہے اوہ آپ وی فنا ہو جاندا ہے۔
*:۔ انسان دے اصلی دشمن باہر نہیں اوہدے اندر نیں تے اوہ۔۔۔ شہوت، کرودھ، موہ، لوبھ تے اہنکار نیں(غرور تکبر) ایہناں نوں ہی ’’نفس امارہ‘‘آکھیا جاندا ہے۔
*:۔ جدوں تیک ایہناں دشمناں تے قابو نہیں پایا جاندا گیان حاصل نہیں ہو سکدا۔
*:۔ جہنوں برہمن گیان مل جاندا ہے اوہ آپ وی برہمن ہو جاندا ہے اوہدے وچ برہمن دیاں صفتاں پیدا ہو جاندیاں نیں۔
*:۔ جدوں اک بندا گیانی ہو جاندا ہے تے فیر اوہدے وچ ایہ چار صفتاں پید اہو جاندیاں نیں۔آنند، ہمت، خدمت تے دوجیاں نوں فیدا پہنچان لئی جیونا۔
*:۔ گیانی اوہ ہے جہڑا ہر شے وچ اوہدا وکھالا ویکھدا ہے۔
*:۔ ایشور (خدا) صرف اوہناں نوں ہی درشن دیندا ہے جہڑے اوہدے درشن دی اِچھیا کردے نیں۔
*:۔ ایشور انسان دے دل وچ وشام (آرام و قیام) کردا ہے تے اوہ اپنے عاشقاں دے دل وچ رہندا ہے۔
*:۔ جہڑا رب توں بِناں کسے ہور نال دل لاؤندا ہے اوہ ہمیشہ لئی محرومی دی پکڑ وچ آجاندا ہے۔
*:۔رب توں اڈ کوئی ہور ہستی اصل وچ موجود نہیں۔۔۔ خدا حق ہے تے ایہ سنسار اک متھ ہے۔
*:۔ اوہ اک ہے، اکلا ہے۔ اوہدے ورگا کوئی ہور نہیں۔۔۔ ایک ستہ ہے، دو تیم نہ استی۔ اللہ اک ہے۔ دوجا کوئی موجود نہیں۔ لاالہٰ الا للہ۔
*:۔ دوج ہی ساری خرابیاں انپڑھتا تے بے وقوفیاں دی جڑ ہے۔
*:۔ برہمن (خدا) ہی سارے سنسار دی نینہ ہے۔
*:۔ رب دی پچھان صرف دیکھن نال ہی ہو سکدی ہے۔۔۔ علم تاں کتاباں راہیں مل جاندا ہے پر ایہ پچھان عشق نال ای ہوندی ہے۔
*:۔ من دا آنند صرف اوہنوں ملدا ہے جہڑے رب نوں اپنے اندر دیکھ لیندے نیں۔
*:۔اوس ذات دے گیان نال انسان فنا توں آزاد ہو جاندا ہے۔
*:۔گیان، نہ تے کتاباں توں ملدا ہے تے نہ ای ’’حواس‘‘ توں۔ ایہ تاں گرو دی بیٹھک توں ملدا ہے۔
*:۔ آزادی چاہندے او تے رب دی ذات دا گیان حاصل کرو۔
*:۔ کوئی فنا ہون والی شے روح نوں آنند نہیں دے سکدی۔
*:۔اصل علم اوہ ہے جہدے راہیں رب نوں پایا جاسکے۔
*:۔ہمیشہ رہن والی سچی خوشی صرف بے انت نال بُکل سانجھی کر کے ای مل سکدی ہے۔
*:۔گیان، دھیان دا مقصد رب دا وصل تے اوہدی نیڑتا حاصل کرنا ہے۔
*:۔جس طرحاں اگ توں چنگیاڑیاں نکلدیاں ہن اوسے طرحاں ایشور توں روحاں جاری ہندیاں نیں تے فیر ایہ روحاں اپنا کم مکاؤن توں مگروں اوسے ول پلٹ جاندیاں ہن۔
انا للہ و اِنا الیہ راجعون۔
بے شک ہر چیز نے مڑ کے اپنے اللہ ول رجوع کرنا ہے۔
*:۔رب دے ملن دی سِک ہووے تاں خدا دے عاشقاں دی مجلس وچ بیٹھو اوہنوں ملن دا دوجا کوئی ہور طریقا نہیں۔
*:۔حیاتی دا مقصد درشن ہے۔ جہنوں ایہ درشن نصیب نہ ہویا اوہدا جیون اکارت گیا۔
*:۔حق نوں صرف ایس طرحاں بیانیا جا سکدا ہے کہ اوہ۔۔۔ ایہ وی نہیں۔ ایہ وی نہیں اوہدا بیان اکھراں راہیں نہیں ہو سکدا۔
*:۔برہمن اک جیوندی جاگدی حقیقت ہے۔ برہمن تے ایشور اک ہی ذات دیاں دو وڈیائیاں نیں۔۔۔ یعنی جدوں اوہ برہمن اپنے کماں دا وکھالا کردا ہے تے ایشور بن جاندا ہے۔
*:۔سنسار نوں حقیقی سمجھنا سب توں وڈی نادانی تے دھوکھا ہے ایہ سنسار ایسے طرحاں خدا چوں نکلیا ہے جویں سورج چوں رشماں نکلدیاں نیں۔
*:۔رب ہر وچ لکیا ہویا ہے ہر شے وچ موجود وی ہے تے ہر شے وچوں وکھالی وی دیندا ہے۔
*:سنسنار اوہدی قدرت دا کرشما ہے۔
*:۔سنسار ویکھو تاں موجود ہے پر غور کرو تاں ایہدا کوئی وجود نہیں۔
*:۔رب چلدا وی ہے تے کھلوتا وی۔ اوہ دور وی ہے تے نیڑے وی۔ اوہ اندر وی ہے تے باہر وی قرآن کہندا اے: ھوالظاہر والباطن۔
اپنشداں دے ایہ مڈھلے وچار پڑھن تے وچارن توں ایہ سٹا کڈھیا جا سکدا ہے کہ۔۔۔ پہلی صدی عیسوی توں لے کے ہن تک سارے صوفیاں دے مڈھلے وچاراں وچ سانجھ پائی جاندی ہے تے دوجا ایہ کہ اپنشداں دی روح وحدت الوجود دا عقیدا ہے تے وکھو وکھ زمانیاں وچ دنیا دے کئی صوفیاں، سوجھواناں تے شاعراں ایہدی مانتا وی کیتی تے ایہنوں پرچاریا۔۔۔ پر ایہدا ایہ مطلب وی نہیں کہ ایہناں نے اک دوجے دے وچاراں نوں ویکھیا پرکھیا سی سچی گل تاں ایہ وی ہے کہ۔۔۔ ایہناں سب نے اپنی اپنی آزاد سوچ، دھیان تے گیان نال ایہ ہی سٹا کڈھیا کہ رب وی ہے تے اوہ بے انت وی ہے۔ اوہو ای حق ہے تے اوسے توں ہی ایہ سنسار وجود وچ آیا ہے۔ جو ہے وی تے نہیں وی۔۔۔۔۔۔ ایہو ای کارن ہے کہ اوہناں دے وچاراں وچ فرق وی نظریں آؤندا ہے۔
سچی گل تاں ایہ ہے کہ۔۔۔ اپنشداں دے گیانیاں نے تصوف دا کوئی فلسفیانہ نظام بنایا ہے تے نہ ای اپنا کوئی فلسفا بنایا ہے۔ صر ف اپنے اپنے روحانی تجربے، مشاہدے تے اندر دیاں وارداتاں نوں ہی بیان کیتا ہے۔ کیوں جے اک تواریخی سچائی تاں ایہ وی ہے کہ اج تیک تصوف دا کوئی خاص نظام بنایا جا سکیا ہے تے نہ ای ایہنوں ممکن آکھیا جاندا ہے ایس لئی کہ ہر بندے دا اپنا اپنا تجربا تے واپرتا ہوندی ہے جہدے وچوں اوہنوں اوس ذات دا درشن ہندا ہے۔
پر فیر وی۔۔۔ ایہناں اپنشداں دی اپنے اپنے طور تے تشریح وی کیتی تے ایہناں دا ویروا کر کے ویلے وقت نال اپنی اپنی سوچ دھارا وچ کھلار وی کیتا۔ ایہناں گیانیاں وچ سب توں وڈا ناؤں شنکر اچاریا دا ہے۔ جہنوں سب توں وڈا ویدانتی وی آکھیا جاندا ہے۔ بھانویں کوئی اوہدے نال سانجھ وچار کرے یاں نہ کرے۔ پر اوہدا کوئی مقابلا نہیں کر سکدا۔
وحدت الوجود وچوں نکلن والی اک وچار دھارا ’’صلح کل‘‘ وی ہے جہڑی انت وچ جا کے مذہباں دی سانجھ اُتے پہنچ جاندی ہے۔۔۔ کیوں جے جدوں ایہ گل من لئی جاندی ہے کہ سب کجھ اک ہی ذات دا حصا ہے تے فیر ایہناں وچ دوج تمیز تے نکھیڑتا جائز نہیں۔ جدوں سارے رستے اک ہی منزل ول جاندے نیں تے فیر ہر اک نوں برابر دی اہمیت ملنی چاہیدی اے۔
ایہو ای اصل وچ ہندوستانی تصوف دی نینہ اے۔
اُنج وی اک حقیقت تاں ایہ وی ہے کہ ہندوستان تہذیبی تے ثقافتی پچھوکڑ وچ کئی رنگاں دا باغ ہے تے ایتھے کئی نسل تے قبیلے آباد ہوئے آریاواں توں لے کے افغانیاں، عرباں تے وسطی ایشیا توں آؤن والے مہاجراں نے وی ایہدے رنگاں وچ وادھا کیتا تے فیر وکھو وکھ مذہباں دے رنگ وی ایتھے سامنے آئے۔ اک طرحاں چار مذہب تاں ایس خطے وچ پیدا ہوئے جین مت، ہندومت، بدھ مت تے فیر سکھ مت۔ جدوں کہ اسلام ایتھے باہروں آیا۔ تے اوہنوں اپنے ودھا لئی کجھ مقامی شیواں وی قبول کرنیاں پئیاں۔
اک نظریا تاں ایہ وی ہے کہ۔۔۔ اسلام دا ودھا مسلمان بادشاہواں دیاں لمیاں حکومتاں پاروں ہویا مقامی لوکاں نوں ایہدے وچ کجھ فیدے نظر آئے۔ یاں فیر۔۔۔ ایہ وی آکھیا جاندا ہے کہ ہندو ؤاں دے اونچ نیچ تے ذات پات دے نظرئیے نے وی ہور مذہباں دے جنم وچ ہتھ ونڈائی کیتی تے اسلام دے ودھا دا رستا وی پدھرا کیتا۔
پر صوفیاں نے ایہدے ساہویں ’’صلح کل‘‘ دا نظریا پیش کیتا تے اوہنوں حوصلا ودھائی وی ملی۔ ایس سانجھ نوں ہی ہندوستانی تصوف دا ناؤں دتا گیا جس دا گرو نانک وی آکھیا تے بُلّھے شاہ وی ایس دی چرچا کیتی۔
صلح کل کا مارگ لیا


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels