Punjabi Wichaar
کلاسک
وچار پڑھن لئی فونٹ ڈاؤن لوڈ کرو Preview Chanel
    



مُڈھلا ورقہ >> شاہ مُکھی وچار >> جلیانوالہ باغ قتلام لوک لہراں ول اُلار

جلیانوالہ باغ قتلام لوک لہراں ول اُلار

عامر ریاض
April 11th, 2015

13 اپریل 1919 دا دن پنجاب ہی نہیں سگوں جنوبی ایشیائی تواریخ وچ وڈی اہمیتاں رکھیندا ہے۔ایس دیہاڑے نرے سینکڑے پنجابی ہی نہ مرے سن سگوں ایس وقوعے دے ردعملاں وچ برٹش انڈیا دی کلب سیاست ہمش لئی تروٹ گئی اتے اوہ ’’لوک لہراں‘‘ (People's Movements)چلیاں پئی راج دا کھان بچہ کوہلو تھی گیا۔ انگریزاں تے گاندھی ہوراں نیں اینہاں لوک لہراں دا اُلار دھرم ول موڑیا اتے عدم تعاون تے چوناں دے بائیکاٹاں نال آپدا رانجھا راضی کیتا۔ پر لوکائی دو،ترے سالاں وچ ہی ایس گھن چکر وچوں نکل آئی۔ علامہ اقبال، میاں فصل حسین، قائداعظم محمد علی جناح، کے ایم منشی تے اینی بیسنٹ جہے لیڈراں تے ویلے سر ہی خلافت، ہجرت، عدم تعاون دا ساتھ نہ دتا اتے بعد وچ سی آر داس سبھاش چندر بوس، حسین شہید سہروردی، موتی لال نہرو، مولانا مظہر علی اظہر، چوہدری افضل حق، مولانا عبدالباری فرنگی علی وغیرہ نوں وی اینہاں گھن چکراں دی سمجھ لگ گئی۔ 13 اپریل دے وقوعے دے اک توں وادھو پکھ نیں اتے جلیانوالہ قتلام دے 96 ویں ورہے تے ایہہ تحریر اینہاں سارے پکھاں نوں سامنے رکھ کر لکھی جارہی ہے۔ جداں مینو پہلی وار پتہ چلیا پئی ایس وقوعے بعدوں چلن والی لوک لہر دے جواباں وچ انگریزاں گوجرانوالے جہازاں نال بمباری وی کیتی سی تے میں جلیانوالہ قتلام مگر خفیہ ’’افغان سازشاں ‘‘دی کہانی بارے وی پڑچول کیتی۔ ایس پڑچول دا حال وی لکھاں گا جس دا کھرا چکری انگریز خفیہ والیاں نیں جرمناں ول کڈیا سی۔
کابل دے حاکماں دی چلاکیاں اتے انگریزاں نال سودے بازی دا ذکر وی آسی اتے رابندر ناتھ ٹیگور ہو راں در نائٹ ہڈ دا میڈل انگریزاں نوں موڑن دی کہانی وی لکھاں گا۔ انگریزاں نے تے 1918 وچ لکھے گئے 14نکاتاں بارے جھات نہیں پانی سی پر علامہ اقبال ورگے دانشوراں امریکی صدر وڈرو ولسن دے نکاتاں توں آپدا رستہ کڈیا۔ ویسا کھی دا میلہ منان آئے پنجابیاں نوں امرتسر وچ جنج تہذیباں دے ٹھیکے دار انگریزاں سدیاں سدیاں گولیاں ماریاں اس بارے تے سب جاندے نیں۔ پر گولیاں چلا ون والیاں دے پر دھان برگیڈئیر ڈائر نوں انگریزاں دی جمہوری اسمبلی نے بلا کر تھا پڑا دتا اتے انگریزاں دے وڈے اخبار ڈائر لئی چندا کیتا ایس بارے وی گل ہو سی۔
جلیانوالہ قتلام دے 5دیہاڑے بعد جنج مہاتما گاندھی انگریزاں نوخش کرن لئی قتلام وچ مرن والیاں نوں ’’شہیدی ‘‘آکھن نوں انکاری ہوکے دربارے سرکارے حاضر یاں لایاں اس بارے حوالیاں نال لکھ ساں۔
میرا آپدا دادا پہلی وار جلیانوالہ قتلام بعدوں ہون والے احتجاجاں وچ جیل گیا سی۔ اوہ آپدی تھاں تے چنگا فٹ بالر سی پر جیل توں بعد اوہ سیاسی ہوندا گیا اتے فیر 1929 وچ مجلس احرار بناون والیاں وچ رلتی ہوگیا تے شیخ حسام الدین بی اے آکھوایا۔ اوہ خلافت کمیٹی پنجاب توں احرار ول آیا سی پئی ایہہ او ہی کمیٹی سی جس نیں مرکزی خلافت کمیٹی تے مہاتما گاندھی نال لڑائی لڑکے ’’سوراج پارٹی‘‘ وانگ1923 تے 1926 دی صوبائی چوناں وچ حصہ لتا سی۔
جلیانوالہ دی دین اسی بھل نہیں سکدے پر ایہہ وی پکی گل ہے پئی اج دیہاڑتیک اِسی ایس وقوعے بارے پوری پڑچول نہیں کر سکے۔ ساڈی یونیورسٹیاں نے کھوجیاں نوں ایس بارے گویڑ لانا لوڑی دا ہے۔
1914 توں 1918 وچ پہلی لام (World War) لگی سی۔ ایس جنگ دوران 1916 وچ ’’لکھنو معاہدہ ‘‘ہویاسی جس پاروں پنجابی تے بنگالی مسلماناں نوں بہوں تحفظات سن۔ اینہاں تحفظاں بارے سی آر داس، میاں محمد شفیع، علامہ اقبال، لال دین قیصر تے حکیم اجمل خان سمیت بہوں لیڈراں نیں گل کیتی سی۔ اس ویلے مسلم اکثریتاں دے دو ہی صوبے سن اک پنجاب اتے دوجا بنگال۔ دوناں وچ مسلمان 52 تے 56 فیصدی سن۔ صوبہ سرحد تے 1901 وچ پنجاب دے 6 ضلعے کٹ کے بن چکیا سی پر ڈیورینڈ لائن بعدوں بنائے گئے ایس صوبے نوں 1933 تیک صوبائی حق نہیں لبھے سن ۔ جداں کہ سندھ نوں 1847 توں انگریزاں بمبئی تھلے لایا ہویا سی۔ لکھنو معاہدہ پاروں ایہہ گل کیتی گئی پئی اکثریتی مذہباں نوں 10 فیصدی گھٹ سیٹیا ں ملن اتے اقلیتی مذہباں نوں 10 فیصدی ودھ سیٹاں دیتاں جاون۔ ایس نوں ویٹج (Weightage) فارمولا آکھا گیا۔ ہندواکثریتی صویباں نوں ایس نال کوئی فرق نہ پیا کیونجے اوہ ہرتھاں 70 فیصدی توں ودھ سن۔ پر پنجاب تے بنگال وچ وسن والے مسلماناں نوں ایس دا فرق پیا کیونجے ایس فارمولے بعد وں انہاں دی سیٹاں 50 فیصدی توں گھٹ گیاں سن۔ مطلب لکھنو معاہدے پاروں جیہڑے دو مسلم اکثریتی صوبے سن اتھے وی انہاں دی اکثریتاں مک گیاں۔ اقبال نے اپنے مشہور الٰہ آبادی خطبے وچ لکھنو معاہدے نوں وڈا کھڈا (Pitfall) آکھیا سی۔ ایہہ گل یاد رکھو پئی رائل انڈین آرمی وچ پنجابیاں دی تعداد 62 فیصدی سی کیونجے پہلی لام شروع ہون توں بعدوں انگریزاں وڈی گنتری وچ پنجابیاں، پٹھاناں تے بلوچاں نوں فوجاں وچ رلتی کیتا سی۔
1916 ہی اوہ سال ہے جداں انگریزاں ’’ریشمی رومال لہر‘‘ دا ڈرامہ رچایاسی کیونجے انہاں نوں شک سی پئی جرمن ہرکارے افغانستان وچ بیٹھ کے انگریزاں دے خلاف مہماں اسار رہے نیں۔ گل ایڈی غلط دی نہیں سی کیونجے کابل وچ جیہڑی عبوری انڈین سرکار بنی سی اس وچ شامل ہوون والیاں دے جرمناں تے جاپانیاں نال سانگے سن۔ عبید اللہ سندھی، ظفر احسن ایبک تے مولوی محمد علی قصوری آپدیاں کتاباں ’’کابل میں 7 سال‘‘، ’’خاطرات ‘‘اتے ’’مشاہدات کابل و یاغستان ‘‘وچ انہاں سانگھیاں بارے گل کیتی ہے۔
1919 اوہ سال ہے جداں برطانیہ تے فرانس رل مل کے جرمنی نوں تھلے لاچکے سن اتے ترے پادشاہیاں نوں تروڑ کے نویں نویں ملک وی بنا رہے سن۔ جیہڑیاں ترے پادساہیاں انہاں نکرے لایہاں سن انہاں وچ پرویشیائی جرمنی، آسٹروہنگیرین سلطنت اتے سلطنت عثمانیہ شامل سن دوجے پاسے ذار روس دی پادشاہی نوں انقلابیاں مکا دتاسی اتے ایس تے برطانیہ والے بڑے راضی سن۔ ترکاں دی سلطنت عثمانیہ انہاں پادشاہیاں وچ سب توں وڈی سے جیہڑی یورپ، ایشیا تے افریقہ جہے ترے براعظماں وچ پھیلی سی۔ 1870 توں بعد بسمارک دے ویلے جرمنی نیں بہوں طاقتاں پھڑیا سن اتے 1882 وچ زار روس، برطانیہ تے فرانس رل مل جرمناں نوں نکرے لاون لئی معاہدہ کیتا سی۔ برطانیہ دی خفیہ ایجنسیMI-6 دی 50 ورہیاں دی تواریخ تے لکھی کیتھ جیفری دی کتاب وچ دس پائی گئی ہے پئی 19 ویں صدی دی اخیری دہائیاں وچ برطانیہ دا وڈا دشمن جرمنی سی۔ جرمنی جمے امریکی وزیر خارجہ ہینری کسنجر آپدی کتاب ’’چین بارے‘‘ وچ لکھیا ہے پئی پہلی وڈی لام تے برطانیہ نے جرمناں نوں تھلے لاون لئی شروع کیتی سی۔ ایہہ جنگ نری جرمن سلطنت دے خلاف نہیں سی سگوں ماسکو سمیت یورپ وچ وسن والے جرمن نژاداں دے وی خلاف سی۔
انگریزاں دی نظر ایس گل تے سی پئی کتھے جرمناں تے ترکاں دا اتحاد نہ ہوجائے۔ 1915 وچ افغانستان دا حاکم امیر حبیب الرحمن انگریزاں نوں یقین دوا چکیا سی پئی وڈی لام وچ افغانستان نیو ٹرل رہے گا۔ پر 1916 وچ جداں افغانستان وچ جرمناں تے ترکاں دی مدد نال پہلی انڈین عبوری حکومت بنی تاں انگریزاں دے کن کھڑے ہوچکے سن۔ انگریزاں دی خفیہ ایجنسیاں ایہہ گل کر رہیاں سن پئی افغانستان وچ جرمناں تے ترکاں دے اکٹھ وچ انقلابی روس تے امریکہ رلتی ہو سکدے نیں اتے جے ایہہ ہوگیاتے سلطنت نوں بہوں نموشی ہوسی۔ ایس گل دی پڑچول لئی 1918 وچ اک انگریز جج سڈنی رولٹ دی قیادت ہیٹھ 6 رکنی کمیٹی بنائی گئی جس نوں رولٹ کمیٹی آکھدے سن۔
4 انگریز تے 2 دیسی ممبراں دی ایس کمیٹی وچ کمار سوامی شاستری جج مدارس ہائی کوٹ تے پی سی میتر ممبر بنگال لیجسلیٹو کونسل شامل سن ایس۔ کمیٹی نے جرمن سازش دا پتہ دسدے ہوئے ایہہ دس پائی پئی پنجاب تے بنگال وچ ایس دے حمائیتی بڑے تگڑے نیں۔ اینہاں حمائیتاں نوں نکرے لاون لئی رولٹ ایکٹ بنایا گیا جس وچ 1915 دے ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ نوں جاری رکھدے ہوئے پنجاب تے بنگال وچ جتھہ بندیاں تے سختیاں شروع کردتیاں گئیاں۔ ایہہ کالا قانون 21 مارچ1919 نوں دلی وچ امپریل لیجسلیٹو اسمبلی کولوں زبردستی پاس کروایا گیا تے ایس داناںAnarchical and Revolutionary Crimes Act 1919 سی۔ ایس قتون نوں زبردستی پاس کروان دے خلاف قائداعظم محمد علی جناح نے اسمبلی توں استعفیٰ دے چھڈیا۔ اسمبلی وچ آپدی آخری تقریر وچ جناح انگریزاں تے نتقیداں کردے ہوئے آکھیا پئی ایس کالے قتون دے خوفناک اثرات ہون گے۔ ایس ایکٹ پاروں سرکار کسی وی بندے نوں دو سال تک پھڑ کے رکھ سکدی سی اتے ورنٹاں دی وی لوڑ کوئی نہ سی۔ رولٹ ایکٹ دے خلاف پنجاب وچ اجیہا کم پیا پئی لوکائی آپدے حقاں لئی سڑکاں تے آگئی۔ اپریل دے پہلے ہفتہ امرتسر وچ ماردھاڑ وی ہوئی تے ہنگامے وی۔
13 اپریل بیساکھی دے میلے دا دیہاڑ سی اتے امرتسر دے جلیانوالہ باغ وچ ہزاراں پنجابی کسان تے شہری میلہ منارہے سن اتے ایک نکرتے کھوہ دے نیڑے رولٹ ایکٹ دے خلاف جلسہ دی ہو رہیاسی۔ جلسہ نوں روکن لئی جلندھرتوں ڈائر نوں سدیا گیا سی۔ اوہ جلسہ دی تھاں تے جا پہنچیا اتے دویں بوہیاں تے سپاہیاں نوں بندوقاں تان کے کھڑا کر دتا۔ بس ویکھدے ہی ویکھدے لاشاں دے ڈھیر لگ گئے۔ زنانیاں کھو وچ چھالاں مار دتیاں تے باغ رتا ہوگیا۔
13 اپریل دا دیہاڑا کسے وی پنجابی نوں کدے وی بھل نہیں سکدا کہ جداں دنیا دی سب توں وڈی طاقت نے نہتے پنجابیاں تے گولیاں چلائیاں سن۔ جلیانوالہ باغ دی نکر وچ ہون والے جلسہ دی صدارتی کرسی تے اک تصویر پئی سی۔ ایہہ تصویر امرتسر دی مشہور لیڈر سیف الدین کچلو ہوراں دی سی جنہاں نوں توڑ پھوڑ تے ہڑتال توں بعدوں سرکار نیں قید کرلیا سی۔ کچلو ہو ری اس ویلے مسلم لیگ تے کانگرس دوناں دے ممبر سن۔ اس زمانے دے دستور موجب اک بندہ دو سیاسی پارٹیاں وچ رہ سکدا سی۔ 1913 توں 1920 وچکار محمد علی جناح وی کانگرس تے مسلم لیگ دواں دے ممبر رہے سن۔ ہسٹری آف برٹش انڈیا نامی کتاب لکھن والے جان ایف ریڈیک دے مطابق انگریزاں مارچ 1922 وچ رولٹ ایکٹ نوں واپس لے لتا سی۔ پر 13 اپریل 1919 توں مارچ 1922 دے درمیان جو کچھ ساڈی سیاست وچ ہویا اس نال سیاست وچ دھرم دا استعمال وی ودھ گیا اتے لوک لہراں نوں لگیا ڈکا دی ترٹ گیا۔
اینج جاپدا ہے پئی کوک لہراں نوں گجھل کرن لئی خلافت راہیں دھرمی سیاست نوں بڑی ہشیاری نال سیاست وچ واڑیا گیا سی۔ جلیانوالہ باغ قتلام دے نرے 5 دیہاڑاں بعدمہاتما گاندھی ہوراں آپدے پرچے ’’ہریجن‘‘ وچ اک مضمون چھاپ دتا۔ ایس مضمون نوں گاندھی دے سیکٹری ڈیسائی ہوراں نے گاندھی جی دے بیانات تے لکھتاں نامی کتاب وچ چھاپا ہے۔ لمیری جلداں دی ایمہ کتاب بھارتی سرکار نے چھاپی ہے۔ گارڈین دی لکھاری اتے ’’انڈین سمر‘‘ نامی وڈی کتاب لکھن والی ایلکس واں تنزیلمان ہوراں نیں ڈیسائی دے حوالہ نال اپتی کتاب وچ 18 اپریل دی لکھت چھاپی ہے۔ ایس لکھت وچ گاندھی ہوراں نیں آکھیا ہے پئی میں جلیانوالہ باغ وچ مرن والیاں نوں ’’شہید‘‘ نہیں آکھ سکدا کیونجے انہاں کنڈتے گولیاں کھائیاں نیں، سینے تے نہیں۔ سرکارے دربارے حاضری لاون دا ایہہ مہاتما دا آپدا انداز سی۔ ذرا غور کرو، پئی پنجاب وچ اگ لگی ہوئی سی۔ بنگال توں پنجاب تیک لوکائی پنجابیاں دے قتل پاروں ڈائر تے راج تے برس رہی سی۔ پر گاندھی ہوراں ایس موقعہ تے مرن والیاں نوں تکنیکی بنیاداں تے شہید نہ آکھن بارے لکھت لکھ ماری۔
لہور دے موچی دروازے دی تریخی گراونڈ وچ جلیانوالہ باغ قتلام بارے میاں فصل حسین جلسہ کیتا۔ ایس جلسہ وچ علامہ اقبال ہوراں نظم پڑھن آئے۔ نظم توں پہلاں اقبال ہوراں امریکی صدر وڈ روولسن دے 14 نکاتاں دا حوالہ دتا اتے انگریزاں نوں آکھیا پئی ہن بہوں ساری وڈی طاقتاں وی انگریزاں نوں نوآبادیاتی بندوبست لپیٹن دے مشورے دے رہے نیں۔ پر انگریز نہ اقبال دی گل تے کن دھرے ناہی امریکی صدر دے مشورے نوں چیتے رکھیا۔ جلیانوالہ قتلام بارے خبراں نیں بنگال توں پنجاب تیک رولا پادتا۔ انگریزاں ڈاک دے بندوبست نوں سنسر کرنا شروع کر دتا اتے پنجاب دے اخباراں، رسالیاں نوں دوجی تھاواں تے جاون تو روک دتا۔ رابندر تاتھ ٹیگور نوں ایس قتلام بارے پہلی خبر کئی ہفتیاں بعد ملی اتے خبر ملدے ہی ٹیگور ہوراں نیں آپدا نائٹ ہڑدا میڈل سلطنت نوں موڑ دتا۔ حیران نہ ہونا، گاندھی جی نوں دی برٹش سرکار نیں انگریزاں دی مدد پاروں 1915 وچ اک سرکار میڈل ’’قیصر ہند‘‘دتا سی جیہڑا جنگ وچ مدد کرن دا انعام سی۔ پر گاندھی ہوراں ایہہ میڈل واپس نہ کیتا۔ جلیانوالہ قتلام بعدوں برٹش انڈیا دے شہراں تے پنڈاں وچ نویں لہراں دوڑ گیاں۔ کلب سیاست مک گئی اتے لوک لہراں دا کم ودھ گیا۔ خلافت تے ہجرت دی لہراں وچ جلیانوالہ باغ قتلام دے خلاف ہون والے ردعملاں نال بننں والے سیاسی ماحولاں نیں بڑا ٹیک دتا۔ 1920، 1923، تے 1926 وچ برٹش انڈیا دی صوبائی چوناں وچ جتن والے بہوں سارے لوک اوہی سن جنہاں دی سیاستاں جلیانوالہ باغ قتلام کے خلاف چلن والی لہر وچمکیاں سن۔
اپریل وچ ایہہ وقوعہ ہویا تاں مئی وچ افغانستان دے حاکم امان اللہ خان ہو راں انگریز دے خلاف جنگ دا اعلان کر دتا۔ ذرا غور کرو پئی جرمنی تے ہار چکیاسی تاں فیر کابل دے حاکم نیں جنگ دا اعلان کیوں کر دتا سی۔ اصل وچ امان اللہ ڈبل گیم کھیڈ رہیا سی۔ اوہ جنگ دا چکر چلا کے انگریزاں کولوں فیدے لینا چاہندا سی۔ ایہہ جنگ 28 دن چلدی رہی پر امان اللہ کسی وی بارڈ تے کوئی وڈا حملہ ہی نہ کیتا۔ ٹل دے محاذ تے کچھ افغان لشکری اگے گئے پر اوہ رستے وچ ہندواں دیاں کپڑے دی دکاناں لٹ کے پرت آئے۔ ایہہ وقوعہ ظفر ایبک حسن ہوراں لکھیا ہے۔ انہاں 28 دناں وچ پنجاب نیں امان اللہ دی حمائیت کیتی اتے جواب وچ انگریزاں گوجرانوالہ وچ جہازاں ناں بمباری وی کیتی۔ پر افغان حاکم دے انگریزاں تال سودے بازیاں کرن توں بعد پنجابیاں نوں کابل دے حاکم دی سمجھ آگئی۔ جلیانوالہ توں بعدوں پیداہون والی لہراں نوں ٹھنڈا کرن لئی انگریزاں اک کمیٹی بنادتی جس نیں اکتوبر 1919 وچ ڈائر نوں نوکریوں کڈہن اتے اس دی ترقی نوں مکاون دی سفارش کر دتی۔ ڈائر نوں سزا نہ دتی گئی ، پر اوہ ذلیل ہوکے اوہ لندن پرت گیا۔ لندن وچ ہاؤس آف لارڈ اس نوں شاباشاں دین لئی سدیا۔ اک قاتل نوں دنیا دی سب توں پرانی جمہوریت آکھوان والی اسمبلی نیں وڈی کرسی تے بٹھایا۔ برطانیہ دا اخبار مارننگ نیوز اگے ودھیا تے ڈائر دی مدد لئی فنڈ بنا دتا۔ ایس فنڈ وچ مشہور لکھاری روڈ یا رڈکپلنگ ہوراں لمیری رقم دتی۔
جلیانوالہ باغ قتلام بعدوں لوکائی دی وڈی لہر نوں کراہے پاون لئی گاندھی ہوراں خلافت، عدم تعاون جیہاں چالاں چلیاں پر اوہ سب ناکام رہیاں۔ آپدے علامہ اقبال، محمد علی جناح، کے ایم منشی، اینی بیسنٹ سمیت بہوں سارے لیڈاں خلافت، ہجرت تے عدم تعاون جیہے پھندیاں وچ نہ پھسے۔ چورا چوری وچ گاندھی دی سیاست دا بھانڈا تروٹ گیا تال کانگرس خود دو دھڑیاں وچ ونڈی گئی۔ سی آر داس، موتی لال نہرو ورگیاں نیں سوراج پارٹی بنالتی تے پنجاب خلافت کمیٹی دی مرکزی خلافت کمیٹی توں وکھ ہوگئی۔ عبدالباری فرنگیمحلی نوں وی گاندھی دی سیاست دی سمجھ آگئی۔ ایہہ سب گاندھی دے مخالف ہوگئے۔ ایہہ سارے واقعات ایس پکھ ول تہاڈی توجہ دلا رہے نیں پئی 13 اپریل توں بعد پہلے پنجاب وچ لوک لہراں چلیاں اتے فیر پورے برٹش انڈیا وچ کلب سیاست مک گئی۔ 1919 توں 1947 دے وچکار لنگے 28 ورہیاں وچ ایس بدل چکی لوک لہر نیں چوکھا رنگ جمایا۔ جلیانوالہ باغ قتلام دی ایس دین نوں یاد رکھن لئی ہی ایہہ لکھت تہاڈے نال سانجھی کیتی گئی ہے۔
عامر ریاض پنجابی لکھاری نیں اتے انگریزی، اُردو تے پنجابی وچ لکھدے نیں۔ انہاں دی لکھتاں آن لائن Punjabpunch.blogspot.com تے پڑھیاں جاسکدیاں نیں۔ عامر دا ای میل ایڈریس E-Mail: aamirriaz1966@gmail.com ہے۔


Share |


 

Depacco.com


 

 

Your Name:
Your E-mail:
Subject:
Comments:


Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
نجم حسین سیّد
پروفیسر سعید بُھٹا
ناول
کہانیاں
زبان

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels