ਹੀਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ : ਬੰਦ ੧੯੧-੨੦੦

191. ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਮੁਸ਼ਕੀ ਚਾਵਲਾਂ ਦੇ ਭਰੇ ਆਣ ਕੋਠੇ ਸੋਇਨ ਪਤੀ ਤੇ ਛੜੀਦੇ ਨੀ
ਬਾਸਮਤੀ ਮੁਸਾਫਰੀ ਬੇਗਮੀ ਸਨ ਹਰਚੰਦ ਵੇ ਜ਼ਰਦੀਏ ਧਰੀਦੇ ਨੀ
ਸੱਠੀ ਕਿਰਚਕਾਂ ਸੇਵਲਾ ਘਿਰਤ ਕੰਠਲ ਅਨੁਕੇਕਲਾ ਤੇਹਰਾ ਸਰੀ ਦੇ ਨੀ
ਬਾਰੀਕ ਸਫੈਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਾਬਲ ਪੁਰਸ਼ ਜਿਹੜੇ ਹੂਰ ਤੇ ਪਰੀ ਦੇ ਨੀ
ਗੁੱਲੀਆਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਨਾਲ ਹਥੌੜਿਆਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਚੋਣ ਕੰਬੋਹੀਆਂ ਜੜੀਦੇ ਨੀ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਇਹ ਜ਼ੇਵਰਾਂ ਘੜਨ ਖ਼ਾਤਰ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਸਨਿਆਰੜੇ ਫੜੀਦੇ ਨੀ

192. ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ
ਕੰਙਨ ਨਾਲ ਜ਼ੰਜੀਰੀਆਂ ਪੰਜ ਮਣੀਆਂ ਹਾਰ ਨਾਲ ਲੌਂਗੀਰ ਪੂਰਾਇਉ ਨੇ
ਤਰਗਾ ਨਾਲ ਕਪੂਰਾਂ ਦੇ ਜੁੱਟ ਸੁੱਚੇ ਤੋੜੇ ਪਾਉਂਟੇ ਗੁਜਰੀਆਂ ਛਾਇਉ ਨੇ
ਪਹੁੰਚੀ ਚੌਂਕੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਲ ਮਾਲਾ ਮੁਹਰ ਬਿਛੂਏ ਨਾਲ ਘੜਾਇਉ ਨੇ
ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਜ਼ੇਬ ਪੱਖੇ ਘੁੰਗਰਾਲਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰੂ ਲਾਇਉ ਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਨਾਲ ਨੌਗ੍ਰਿਹੀ ਤੇ ਚੌਂਪ ਕਲਿਆਂ ਕਾਨ ਫੂਲ ਤੇ ਸੀਸ ਬਣਾਇਉ ਨੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਗਹਿਣਾ ਠੀਕ ਚਾਕ ਆਹਾ ਸੋਈ ਖਤੜੇ ਚਾ ਪਵਾਇਉ ਨੇ

193. ਉਹੀ ਚਾਲੂ
ਅਸਕੰਦਰੀ ਨਹਿਰੀ ਬੀਰਬਲੀਆਂ ਪਿੱਪਲ ਪੱਤਰੇ ਝੁਮਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ
ਹਸ ਕੜੇ ਛੜ ਕੰਙਨਾ ਨਾਲ ਬੂਲਾਂ ਬੱਧੀ ਡੋਲ ਮਿਆਨੜਾ ਧਾਰਿਆ ਨੇ
ਚੱਨਣਹਾਰ ਲੂਹਲਾਂ ਟਿੱਕਾ ਨਾਲ ਬੀੜਾ ਅਤੇ ਜੁਗਨੀ ਚਾ ਸਵਾਰਿਆ ਨੇ
ਬਾਂਕਾਂ ਚੂੜੀਆਂ ਮੀਸ਼ਕ ਮਲਾਈਆਂ ਭੀ ਨਾਲ ਮਛਲੀਆਂ ਵਾਲੜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ

194. ਕੱਪੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਂਤਾਂ
ਲਾਲ ਪੰਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮਤਾਹ ਲਾਚੇ ਖਿਨ ਖੇਸ ਰੇਸ਼ਮੀਨ ਸਲਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਮਾਂਗ ਚੌਂਕ ਪਟਾ ਗਲਾਂ ਚੂੜੀਏ ਸਨ ਬੂੰਦਾ ਅਵਧ ਪੰਜਤਾਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਛੋਪ ਛਾਇਲਾਂ ਤੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਸੂਤੀ ਚੰਦਾਂ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਭਾਨ ਨੂੰ ਝਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਸਾਲੂ ਭਿਨੜੇ ਚਾਦਰਾਂ ਬਾਫਤੇ ਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਛਨੇ ਦੇ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਚਿਕਨੀ ਸਿਰੋਪਾ ਖਾਸੇ ਪੋਸ਼ਾਕੀਆਂ ਨਾਲ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ

195. ਦਾਜ ਦਾ ਸਾਮਾਨ
ਲਾਲ ਘੱਗਰੇ ਕਾਢਵੇਂ ਲਾਲ ਮਸ਼ਰੂ ਮੁਸ਼ਕੀ ਪੱਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਸੀਲੜੇ ਨੀ
ਦਰਿਆਈ ਦੀਆਂ ਚੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਤੇ ਕੀਮਖਾਬ ਤੇ ਚੁੰਨੀਆਂ ਪੀਲੜੇ ਨੇ
ਬੂਕ ਬੰਦ ਤੇ ਅੰਬਰੀ ਬਾਵਲਾ ਸੀ ਜ਼ਰੀ ਖਾਸ ਚੌਤਾਰ ਰਸੀਲੜੇ ਨੀ
ਚਾਰਖਾਨੀਏ ਡੋਰੀਏ ਮਲਮਲਾਂ ਸਨ ਛੋਪ ਛਾਇਲਾਂ ਨਪਟ ਸਖੀਲੜੇ ਨੀ
ਅਲਾਹ ਤੇ ਝੰਮੀਆਂ ਓਢਦੇ ਸਨ ਸ਼ੀਰ ਸ਼ੱਕਰ ਗੁਲਬਦਨ ਰਸੀਲੜੇ ਨੀ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵੋ ਓਢਨੇ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਸੁੱਕੇ ਤੀਲੜੇ ਤੇ ਬੁਰੇ ਹੀਲੜੇ ਨੀ

196. ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ
ਸੁਰਮੇਦਾਨੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਥਾਲ ਛੰਨੇ ਲੋਹ ਕੜਛ ਦੇ ਨਾਲ ਕੜਾਹਈਆਂ ਦੇ
ਕੌਲ ਨਾਲ ਸਨ ਬਹੁਗੁਣੇ ਸਨ ਤਬਲਬਾਜ਼ਾਂ ਕਾਬ ਅਤੇ ਪਰਾਤ ਪਰਵਾਹੀਆਂ ਦੇ
ਚਮਚੇ ਬੇਲਵੇ ਡੋਢਨੀ ਦੇਗਚੇ ਭੀ ਨਾਲ ਖਾਂਚੇ ਤਾਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ
ਪਟ ਉਨੇ ਪਟੇਹੜਾਂ ਦਾਜ ਰੱਤੇ ਜਿਗਰ ਪਾਟ ਗਏ ਵੇਖ ਕਾਹੀਆਂ ਦੇ
ਘਮਿਆਰਾਂ ਨੇ ਮੱਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾਏ ਢੁੱਕੇ ਬਹੁਤ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਕਾਹੀਆਂ ਦੇ
ਦੇਗਾਂ ਖਿਚਦੇ ਘਤ ਜ਼ਜੀਰ ਰੱਸੇ ਤੋਪਾਂ ਖਿਚਦੇ ਕਟਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਮੀਆਂ ਚਾ ਵਿਆਹ ਦਾਸੀ ਸੁੰਞੇ ਫਿਰਨ ਖੰਧੇ ਮੰਗੂ ਮਾਹੀਆਂ ਦੇ

197. ਸਿਆਲਾਂ ਦਾ ਮੇਲ
ਡਾਰਾਂ ਖੂਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਆਈਆਂ ਹੂਰ ਪਰੀ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਲਖ ਜਟੱਟੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕ ਲਪੇਟੀਆਂ ਨੇ ਅੱਤਨ ਪਦਮਣੀ ਵਾਂਗ ਸੁਹਾਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਬਾਰਾਂ ਜ਼ਾਤ ਤੇ ਸੱਤ ਸਨਾਤ ਢੁੱਕੀ ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਅਤੇ ਤੋਛਨ ਸਨ ਪੰਜ ਤੌਲੀਏ ਦੇ ਅਤੇ ਲੁੰਗੀਆਂ ਤੋੜ ਚਨ੍ਹਾਉ ਦੀਆਂ ਨੇ
ਲੱਖ ਸਿੱਠਨੀ ਦੇਣ ਤੇ ਲੈਣ ਗਾਲੀਂ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਹ ਸਿਹਰਾ ਗਾਂਉਦੀਆਂ ਨੇ
ਪਰੀਜ਼ਾਦ ਜਟੇਟੀਆਂ ਨੈਣ ਖ਼ੂਨੀਂ ਨਾਲ ਹੇਕ ਮਹੀਨ ਦੇ ਗਾਂਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਨਾਲ ਆਰਸੀ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖ ਸੁੰਦਰ ਕੋਲ ਆਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਇੱਕ ਵਾਂਗ ਬਸਾਤੀਆਂ ਕਢ ਲਾਟੂ ਵੀਰਾ ਰਾਧ ਦੀ ਨਾਫ ਵਖਾਂਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਇੱਕ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਸਦੀਆਂ ਘੋੜਈਆਂ ਗਾਂਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਇੱਕ ਗਾਉਂ ਕੇ ਕੋਇਲਾਂ ਕਾਂਗ ਹੋਈਆਂ ਇੱਕ ਰਾਹ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋਹੜੇ ਲਾਂਉਂਦੀਆਂ ਨੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਜਿਉਂ ਸ਼ੇਰ ਗੱਢ ਪਟਨ ਮੱਕੀ ਲਖ ਸੰਗਤਾਂ ਜ਼ਿਆਰਤੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ

198. ਉਹੀ ਚਾਲੂ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਨਗਾਹੇ ਤੇ ਰਤਨ ਥੱਮਨ ਢੋਲ ਮਾਰਦੇ ਤੇ ਰੰਗ ਲਾਂਵਦੇ ਨੇ
ਭੜਥੂ ਮਾਰ ਕੇ ਫੁਮਨੀਆਂ ਘਤਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਆਂਵਦੇ ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂਵਦੇ ਨੇ
ਜਿਹੜੇ ਸਿਦਕ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਆਂਵਦੇ ਨੇਂ ਕਦਮ ਚੁੰਮ ਮੁਰਾਦ ਸਭ ਪਾਂਵਦੇ ਨੇ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਚੂਰਮਾ ਕੁਟ ਕੇ ਤੇ ਦੇ ਫਾਤਿਹਾ ਵੰਡ ਵੰਡਾਵਦੇ ਨੇ

199. ਜਨੇਤੇਤ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ੍ਹਤ
ਚੜ੍ਹ ਘੋੜਿਆਂ ਖੇੜਿਆਂ ਗੰਢ ਫੇਰੀ ਚੜ੍ਹੇ ਗਭਰੂ ਡੰਕ ਵਜਾਇ ਕੇ ਜੀ
ਕਾਠੀਆਂ ਸੁਰਖ਼ ਬਨਾਤ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਨੇਜ਼ੇ ਦਾਰੂ ਪੀ ਕੇ ਧਰਗ ਵਜਾਇਕੇ ਜੀ
ਘੋੜੀਂ ਪਾਖਰਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਾਖਤਾਂ ਨੇ ਲੂਹਲਾਂ ਚੋਰ ਹਮੇਲ ਛਣਕਾਇਕੇ ਜੀ
ਕੇਸਰ ਭਿੰਨੜੇ ਪੱਗਾਂ ਦੇ ਪੇਚ ਬੱਧੇ ਵਿੱਚ ਕਲਗੀਆਂ ਜਗਾਂ ਨਗਾਇਖੇ ਜੀ
ਸਿਹਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕਨ ਟਕੇ ਦਿੱਤੇ ਨੀ ਲਖ ਲੁਟਾਇਕੇ ਨੀ
ਢਾਡੀ ਭੁਗਤੀਏ ਕੰਜਰੀਆਂ ਨਕਲੀਏ ਸਨ ਅਤੇ ਡੂਮ ਸਰੋਦ ਵਜਾਇਕੇ ਜੀ
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਤੇ ਦਖਣੀ ਨਾਲ ਵਾਜੇ ਭੇਰੀ ਤੂਤੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ ਚਾਇਕੇ ਜੀ
ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਮੁਕਟਾਂ ਸੋਇਨ ਸਿਹਰੇ ਬੰਨਾ ਬਣਾਇਕੇ ਜੀ

200. ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
ਆਤਿਸ਼ ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਛੁਟਦੀਆਂ ਫੁਲ ਝੜੀਆਂ ਫੂਹੀ ਛੁੱਟੇ ਤੇ ਬਾਜ਼ ਹਵਾ ਮੀਆਂ
ਹਾਥੀ ਮੋਰ ਤੇ ਚਰਖੀਆਂ ਝਾੜ ਛੁੱਟਣ ਤਾੜ ਤਾੜ ਪਟਾਕਿਆਂ ਪਾ ਮੀਆਂ
ਸਾਵਨ ਭਾਦੋਂ ਕੁੱਜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਹਿਕੇ ਟਿੰਡ ਚੂਹੀਆਂ ਦੀ ਕਰੇ ਤਾ ਮੀਆਂ
ਮਹਿਤਾਬੀਆਂ ਟੋਟਕੇ ਚਾਦਰਾਂ ਸਨ ਦੇਵਣ ਚੱਕੀਆਂ ਵੱਡੇ ਰਸਾ ਮੀਆਂ

ਔਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਅਨੇ

191
ਗੁੱਲੀਆਂ। ਸੋਨਾ
ਸੱਠੀ। ਸੱਠਾ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ ਚੌਲ
ਕੰਬੋਹੀ। ਕੱਚ, ਸੱਪੀ, ਘੋਗੇ ਆਦਿ

192
ਪੱਤੜੇ। ਧਰਤੀ ਥੱਲੇ

193
ਨਹਿਰੀ। ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ
ਡੋਲ। ਡੋਲਾ
ਮਿਆਂਨੜਾ। ਸ਼ਰੀਫ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਦੇਦਾਰ ਪਾਲਕੀ
ਮੀਸ਼ਕ ਮਲਾਈਆਂ। ਗਹਿਣੇ ਧੋਣ ਲਈ ਸਾਬਣ ਰਲਿਆ ਘੋਲ

194
ਬਾਫਤਾ। ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਕੱਪੜਾ
ਤਸੀਲੜ। ਤਹਿਸੀਲੇ
ਭੋਸ਼ਨਾ। ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ

195
ਮਹਿਤੀਏ। ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ
ਮਸਰੂ। ਮਸ਼ਰੂਹ। ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਅਨੁਸਾਰ
ਬੂਕ ਬੰਦ। ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਢਕਨ ਲਈ ਗਿਲਾਫ
ਝੰਮੀ। ਜ਼ਨਾਨਾ ਦੁਸ਼ਾਲਾ
ਨਿਪਟ ਸੁਖੇਲੜਾ। ਪੂਰਾ ਆਰਾਮ
ਬੁਰੇ ਹੀਲੜੇ। ਮੰਦੇ ਹਾਲ, ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ

196
ਬਹੁਗੁਣਾ। ਤੰਗ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ
ਕਾਬ। ਥਾਲੀ
ਤਾਸ। ਕਟੋਰੇ
ਪਰਵਾਹੀਆਂ। ਜ਼ਰੀਬਾਂ ਲਈ

197
ਖ਼ੂਬਾਂ। ਸੁਹਨਿਆਂ
ਅੱਤਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਖੇਡਨ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਸਨਾਤ। ਨੀਚ ਜ਼ਾਤ
ਆਰਸੀ। ਸ਼ੀਸ਼ਾ
ਲਾਟੂ। ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਜੋਬਨ ਦਾ ਉਭਾਰ
ਬਸਾਤੀ। ਮੁਨਿਆਰ
ਨਾਫ। ਧੁੰਨੀ
ਮੱਕੀ। ਮੱਕੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕ ਪਟਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ

198
ਕਾਂਗ। ਕਾਗ, ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਬੋਲ
ਭੜਥੂ। ਰੌਲਾ
ਚੂਰਮਾ। ਪੀਰ ਫਕੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਆਦਿ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਘੇ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਕਾਈ ਰੋਟੀ
ਫਾਤਿਹਾ। ਕਬਰ ਤੇ ਦੁਆ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਖੈਰਾਤ ਵੰਡਣ ਦਾ ਭਾਵ

198
ਡੰਕ। ਡੰਕਾ
ਦਾਰੂ ਸ਼ਰਾਬ ''ਦਾਰੂ ਦੀਏ ਬੰਦ ਬੋਤਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਪੀਣਗੇ ਨਸੀਬਾਂ ਵਾਲੇ" ਲੋਕ ਗੀਤ
ਪਾਖਰਾਂ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ
ਸਾਖਤ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੂਛ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼
ਜਜ਼ਾਂ। ਪਗੜੀ ਉਤੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਹਿਣਾ
ਭਗਤੀਏ। ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਸਧਾਰੀਏ
ਭੇਰੀ। ਬਿਗਲ ਬਜਾਉਣ ਵਾਲਾ

200
ਰਸਾ। ਸੁਆਦ
ਇਸ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਆਤਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੁਲ ਝੜੀਆਂ, ਫੂਹੀ, ਬਾਜ਼ ਹਵਾ, ਹਾਥੀ, ਮੋਰ, ਚਰਖੀਆਂ, ਪਟਾਕੇ, ਸਾਵਣ ਭਾਦੋਂ, ਟਿੰਡ ਚੂਹੀ, ਤਹਿਤਾਬੀਆਂ, ਟੋਟਕੇ , ਚਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਚੱਕੀਆਂ।